Bệnh động kinh ở trẻ em: Nguyên nhân và dấu hiệu nhận biết sớm

Bệnh động kinh ở trẻ em là một trong những rối loạn thần kinh phổ biến, có thể gây ra các cơn co giật đột ngột, mất ý thức tạm thời hoặc thay đổi hành vi. Nhận biết nguyên nhân và dấu hiệu bệnh động kinh ở trẻ ngay từ giai đoạn đầu giúp phụ huynh can thiệp kịp thời, bảo vệ sự phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ. Bài viết này sẽ hướng dẫn chi tiết cách nhận biết, xử trí cơn động kinh và phương pháp điều trị hiệu quả, giúp phụ huynh chăm sóc trẻ đúng cách và yên tâm hơn.

Bệnh động kinh ở trẻ em là gì?

Bệnh động kinh ở trẻ em là một rối loạn thần kinh xảy ra khi các tế bào não hoạt động bất thường, dẫn đến những tín hiệu điện được phóng ra một cách đột ngột và không kiểm soát. Sự kích thích này có thể xảy ra ở nhiều vùng khác nhau của vỏ não, tạo ra các biểu hiện đa dạng, trong đó co giật là triệu chứng phổ biến nhất.
Động kinh có thể xuất hiện ở trẻ em ở mọi độ tuổi, từ sơ sinh đến tuổi vị thành niên. Một số trẻ chỉ bị động kinh tạm thời liên quan đến giai đoạn phát triển và sẽ tự hết khi lớn lên, trong khi một số khác có thể phải sống chung với bệnh đến tuổi trưởng thành.
Tại Việt Nam, ước tính khoảng 0,5 – 1% dân số mắc bệnh động kinh, trong đó phần lớn là trẻ em.

Bệnh động kinh ở trẻ em là tình trạng rối loạn thần kinh khi tế bào não hoạt động bất thường

Nguyên nhân gây bệnh động kinh ở trẻ

Bệnh động kinh ở trẻ em có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm:
Yếu tố di truyền:
Động kinh có thể di truyền theo nhiều dạng khác nhau, bao gồm di truyền trội hoặc lặn trên nhiễm sắc thể thường. Nghiên cứu gần đây cho thấy một số dạng động kinh sơ sinh có tính chất gia đình lành tính liên quan đến biến đổi ở nhiễm sắc thể số 20.
Yếu tố trước sinh:
Một số vấn đề xảy ra trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ động kinh ở trẻ:

• Mẹ gặp chấn thương hoặc ngộ độc thuốc khi mang thai.
• Mẹ bị nhiễm độc chì nặng.
• Thai nhi gặp vấn đề về phát triển, như hẹp hộp sọ.

Yếu tố trong quá trình sinh:
Những biến chứng khi sinh cũng có thể dẫn đến động kinh:

• Hạ đường huyết nặng sau sinh kèm suy hô hấp.
• Trẻ sinh non (dưới 37 tuần) hoặc nhẹ cân (<2.500g).
• Trẻ bị ngạt khi sinh hoặc trải qua can thiệp sản khoa như dùng kẹp, hút thai, hay đẻ chỉ huy.
• Vàng da nhân não, đặc biệt vàng da sơ sinh xuất hiện từ ngày 1 – 3 kèm các dấu hiệu thần kinh như co giật, hôn mê, bỏ bú.

Yếu tố sau sinh:
Một số nguyên nhân phát sinh sau khi trẻ ra đời cũng có thể gây động kinh:

• Nhiễm trùng hệ thần kinh, ví dụ viêm não, viêm màng não do vi khuẩn hoặc virus.
• Di chứng do tổn thương não sau sinh như chảy máu não, chấn thương sọ não.
• Suy hô hấp nặng hoặc bệnh lý chuyển hóa tiến triển.

Nguyên nhân chưa rõ ràng:
Trong nhiều trường hợp, trẻ bị động kinh nhưng không xác định được nguyên nhân cụ thể. Đây được xem là dạng động kinh vô căn.

Xem thêm: Nguyên nhân bệnh động kinh và các yếu tố nguy cơ

Dấu hiệu nhận biết động kinh ở trẻ em

Triệu chứng bệnh động kinh ở trẻ em thường xuất hiện một cách đột ngột và có thể rất đa dạng. Các biểu hiện có thể bao gồm: rối loạn vận động (co giật, mất trương lực, tè dầm, đánh trống ngực, tăng tiết nước bọt…), rối loạn cảm giác (chóng mặt, tê, kiến bò, nhìn mờ, ù tai…), và rối loạn tâm thần (sợ hãi, lo lắng, ảo giác, rối loạn hành vi hoặc trí nhớ, chậm phát triển tinh thần). Tùy theo từng trường hợp, trẻ có thể biểu hiện các dấu hiệu khác nhau, cụ thể như sau:
Cơn động kinh cục bộ:
Cơn cục bộ đơn giản vận động: Trẻ vẫn tỉnh táo nhưng xuất hiện co giật ở một phần cơ thể như ngón tay, ngón chân, nửa mặt hoặc nửa người. Một số trẻ có thể mất khả năng phát âm tạm thời hoặc thực hiện các hành động tự động như quay đầu, giơ tay mà không kiểm soát.
Cơn cục bộ đơn giản giác quan: Trẻ trải qua các rối loạn cảm giác nhưng không mất ý thức. Ví dụ, cảm giác kim châm, kiến bò, đau như điện giật, ảo giác về ánh sáng, điểm sáng hoặc hình ảnh mờ. Một số trẻ nghe tiếng lạ, ù tai, ngửi mùi khó chịu, chóng mặt hoặc cảm giác bồng bềnh.
Cơn cục bộ đơn giản thực vật: Trẻ có thể xuất hiện các triệu chứng rối loạn tự chủ như buồn nôn, tăng tiết nước bọt, đánh trống ngực, xanh tái, tè dầm.
Cơn cục bộ đơn giản tâm thần: Biểu hiện có thể là sợ hãi, lo lắng, khó chịu, cảm giác đói khát hoặc mất khả năng nói chuyện tạm thời.
Cơn cục bộ phức tạp: Trẻ mất ý thức từ đầu, kèm theo các động tác tự động như ngoạm, liếm, nuốt, gãi, cọ xát, cầm nắm hoặc sắp xếp đồ vật, thậm chí phát ra tiếng, nói một từ hoặc câu ngắn.
Cơn động kinh toàn thể:
Trong các cơn động kinh toàn thể, toàn bộ não bị ảnh hưởng dẫn đến mất ý thức, kèm nhiều triệu chứng khác nhau:
Cơn vắng ý thức: Trẻ nhìn xa xăm, mơ màng, các hoạt động đang làm bị gián đoạn, co giật nhẹ ở mí mắt hoặc môi, kèm rối loạn trương lực cơ. Một số trẻ lặp lại các động tác thông thường và xuất hiện triệu chứng thực vật như thay đổi nhịp tim, giãn đồng tử, tè dầm.
Cơn giật cơ: Các cơ co giật ngắn, có thể khiến trẻ ngã nhưng không mất ý thức.
Cơn co giật: Co giật hai bên cơ thể với mức độ và thời gian khác nhau, thường xảy ra khi trẻ sốt cao.
Cơn tăng trương lực: Co cứng cơ, kéo dài vài giây đến 1 phút, đôi khi kèm rối loạn ý thức và rối loạn tự chủ.
Cơn mất trương lực: Cơ thể đột ngột mềm nhũn, gây gục đầu hoặc ngã ra đất, thời gian ngắn hoặc kéo dài tùy mức độ.
Cơn co cứng – co giật (cơn lớn): Khởi phát bằng mất ý thức, cơ co cứng rồi co giật toàn thân, kèm rối loạn thần kinh thực vật như nhịp tim nhanh, giãn đồng tử, tăng tiết đờm dãi. Trẻ có thể cắn lưỡi, mất kiểm soát hô hấp, sau cơn cơ thể mệt mỏi, đau đầu, đau cơ và ý thức phục hồi dần.

Dấu hiệu khi trẻ lên cơn co giật

Xem thêm: Nhận biết sớm triệu chứng bệnh động kinh để điều trị kịp thời

Khi nào phụ huynh nên đưa trẻ đi khám

Cha mẹ nên đưa trẻ mắc bệnh động kinh đi thăm khám y tế ngay nếu xuất hiện các tình huống sau:

• Nếu các triệu chứng co giật của trẻ không thuyên giảm mà ngày càng nghiêm trọng.
• Tần suất và thời lượng cơn động kinh tăng lên so với trước.
• Trẻ co giật liên tục hơn 5 phút hoặc xuất hiện hai cơn co giật trong vòng 5 phút.
• Sau cơn động kinh, trẻ mất phản ứng quá 10 – 15 phút hoặc mất hơn 30 phút để hồi phục hoàn toàn.
• Trẻ xuất hiện tác dụng phụ nghiêm trọng hoặc bất thường do thuốc chống co giật.
• Trẻ có dấu hiệu lo âu, trầm cảm, hoặc thay đổi bất thường về hành vi.
• Trẻ không đạt được các mốc phát triển phù hợp với tuổi như chậm nói, khó khăn về vận động, kỹ năng xã hội hoặc học tập.

Việc thăm khám kịp thời giúp bác sĩ đánh giá chính xác tình trạng, điều chỉnh thuốc hoặc can thiệp phù hợp, từ đó giảm nguy cơ biến chứng và hỗ trợ trẻ phát triển bình thường.

Cách xử trí khi trẻ lên cơn động kinh

Cơn bệnh động kinh ở trẻ em thường xuất hiện đột ngột và khó dự đoán. Trong thời gian cơn xảy ra, trẻ có thể bị co giật, ngã, tự cắn lưỡi, khó thở, sặc hoặc gặp các chấn thương, thậm chí rơi vào trạng thái hôn mê. Vì vậy, việc biết cách xử trí nhanh chóng và đúng cách là rất quan trọng để bảo vệ an toàn cho trẻ.
Giữ bình tĩnh và đảm bảo an toàn cho trẻ:

• Tạo không gian rộng rãi, tránh các vật sắc nhọn xung quanh.
• Nới lỏng quần áo của trẻ để trẻ dễ thở.
• Đặt trẻ nằm nghiêng sang một bên (tư thế hồi sức cơ bản) để giảm nguy cơ sặc và giúp dịch tiết trong miệng chảy ra ngoài.
• Không cố gắng kìm hoặc giữ chặt cơ thể trẻ.

Bảo vệ đầu và cơ thể:

• Đặt vật mềm như gối, chăn, áo gấp gọn dưới đầu trẻ để giảm nguy cơ chấn thương.
• Giữ trẻ tránh va đập với các vật xung quanh trong lúc co giật.

Dùng gối để dưới đầu để giảm chấn thương khi trẻ lên cơn động kinh

Sau khi cơn kết thúc:

• Tuyệt đối không cho trẻ ăn uống ngay khi vừa tỉnh táo.
• Quan sát và đánh giá tình trạng của trẻ. Nếu cơn kéo dài, lặp lại ngay sau đó, hoặc gây khó thở, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được xử lý kịp thời.

Lưu ý đặc biệt:

• Nhiều cơn động kinh ngắn có thể kết thúc tự nhiên trong vài phút.
• Các cơn kéo dài hoặc cơn nối tiếp có thể dẫn đến suy hô hấp hoặc các biến chứng nghiêm trọng, do đó không được chủ quan.

Phương pháp chẩn đoán và điều trị động kinh 

Phương pháp chẩn đoán

Để chẩn đoán bệnh động kinh ở trẻ, bác sĩ sẽ dựa trên việc thăm khám lâm sàng kết hợp với các xét nghiệm và kỹ thuật cận lâm sàng nhằm xác định chính xác nguyên nhân và mức độ bệnh.
Khám lâm sàng tổng quát: Bác sĩ kiểm tra các chỉ số sinh tồn cơ bản của trẻ, ghi nhận triệu chứng hiện tại. Thu thập đầy đủ thông tin về bệnh sử cá nhân và tiền sử bệnh lý gia đình để đánh giá nguy cơ di truyền.
Khám thần kinh: Thực hiện các bài kiểm tra đánh giá hoạt động của hệ thần kinh và chức năng não bộ, xác định sự bất thường trong phản xạ, vận động và nhận thức của trẻ.
Xét nghiệm máu: Được chỉ định nhằm loại trừ các bệnh lý tiềm ẩn hoặc rối loạn chuyển hóa có thể gây động kinh.
Chẩn đoán hình ảnh: MRI (Cộng hưởng từ): Giúp quan sát cấu trúc và chức năng não bộ, phát hiện tổn thương hoặc dị tật. CT scan: Có thể được sử dụng khi cần hình ảnh chi tiết về não bộ hoặc trong các trường hợp khẩn cấp.
Điện não đồ (EEG): Là phương pháp không xâm lấn, giúp ghi lại hoạt động điện trong não, hỗ trợ bác sĩ xác định loại cơn động kinh và khu vực não bị ảnh hưởng.
Chẩn đoán động kinh ở trẻ thường cần thời gian và đòi hỏi sự kết hợp nhiều phương pháp. Thông qua các kết quả này, bác sĩ sẽ đưa ra kết luận về nguyên nhân gây động kinh và đề xuất phương án điều trị phù hợp.

Chẩn đoán bệnh động kinh ở trẻ với điện não đồ

Cách điều trị bệnh động kinh ở trẻ

Phương pháp điều trị bệnh động kinh ở trẻ phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng, loại cơn và phản ứng của trẻ với các liệu pháp. Một số phương pháp thường được áp dụng bao gồm:
1. Sử dụng thuốc chống co giật
Thuốc giúp giảm tần suất và mức độ co giật bằng cách ổn định các hoạt động điện bất thường trong não.
Việc sử dụng thuốc phải tuân thủ đúng chỉ dẫn của bác sĩ, bao gồm liều lượng, thời gian và lịch trình dùng thuốc.
2. Phẫu thuật não
Khi thuốc không mang lại hiệu quả, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật để loại bỏ vùng não gây ra cơn động kinh.
Phẫu thuật thường chỉ được chỉ định sau khi đã thực hiện đầy đủ các đánh giá và xét nghiệm cần thiết.
3. Thiết bị y tế cấy ghép
Một số thiết bị tiên tiến có thể giúp kiểm soát cơn động kinh, đặc biệt khi thuốc không hiệu quả.
Ví dụ: máy kích thích não sâu (Deep Brain Stimulation) hoặc máy kích thích dây thần kinh phế vị (Vagus Nerve Stimulation).
Những thiết bị này gửi dòng điện đến các khu vực cụ thể trong não, giúp điều chỉnh hoạt động của các tế bào thần kinh.
4. Chế độ ăn uống và sinh hoạt khoa học
Chế độ ăn ketogenic (ít carbohydrate, nhiều chất béo) có thể hỗ trợ kiểm soát cơn động kinh ở những trẻ khó kiểm soát bằng thuốc.
Chế độ này cần thực hiện dưới sự hướng dẫn và giám sát của bác sĩ chuyên khoa.
Bên cạnh đó, trẻ cũng nên được tư vấn về giấc ngủ, nghỉ ngơi và vận động hợp lý để hỗ trợ hiệu quả điều trị.
Lưu ý: Quá trình điều trị động kinh thường cần kéo dài, đôi khi là cả thời gian dài, để kiểm soát bệnh một cách ổn định và giảm nguy cơ tái phát cơn.

Lời khuyên cho phụ huynh

Khi phụ huynh có con mắc bệnh động kinh cần lưu ý một số điểm sau:

• Theo dõi và ghi lại các cơn co giật, thời gian, triệu chứng đi kèm để cung cấp thông tin chính xác cho bác sĩ.
• Đảm bảo môi trường sống an toàn, loại bỏ nguy cơ té ngã, va chạm.
• Dạy trẻ kỹ năng tự bảo vệ bản thân và nhận biết cơn động kinh.
• Giữ liên lạc thường xuyên với bác sĩ, tái khám định kỳ và tuân thủ phác đồ điều trị.
• Hỗ trợ tâm lý cho trẻ, tránh gây stress, lo lắng ảnh hưởng đến sức khỏe và học tập.

Xem thêm: Tác hại của bệnh động kinh không nên xem nhẹ

Kết luận

Bệnh động kinh ở trẻ là một rối loạn thần kinh cần được nhận biết và điều trị sớm. Hiểu đúng nguyên nhân, dấu hiệu và phương pháp chẩn đoán, điều trị giúp phụ huynh chăm sóc trẻ hiệu quả, giảm nguy cơ biến chứng. Với sự theo dõi kỹ lưỡng và phối hợp cùng bác sĩ, trẻ mắc bệnh động kinh vẫn có thể phát triển khỏe mạnh và hòa nhập tốt với cuộc sống hàng ngày.