Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực và yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực là mối quan tâm hàng đầu của nhiều người khi tìm hiểu về căn bệnh tâm thần phức tạp này. Rối loạn lưỡng cực không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả của sự tương tác giữa yếu tố sinh học, di truyền, tâm lý và môi trường sống. Hiểu rõ nguyên nhân gây rối loạn lưỡng cực không chỉ giúp người bệnh chủ động hơn trong phòng ngừa, mà còn đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả. Tìm hiểu chi tiết qua bài viết bên dưới để hiểu rõ hơn cùng Thuốc Hướng Thần nhé.

Các nguyên nhân rối loạn lưỡng cực thường gặp

Rối loạn lưỡng cực là một bệnh lý tâm thần đặc trưng bởi sự dao động mạnh mẽ và thất thường của cảm xúc. Người mắc bệnh có thể trải qua những giai đoạn hưng phấn quá mức, tăng năng lượng bất thường, sau đó nhanh chóng chuyển sang trạng thái buồn bã, chán nản và suy giảm tinh thần. Chính sự luân phiên giữa hưng cảm và trầm cảm khiến bệnh dễ bị nhầm lẫn với nhiều rối loạn tâm lý khác.

Những biến đổi cảm xúc này có thể xuất hiện vài lần trong năm, thậm chí trong thời gian ngắn vài tuần, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các mối quan hệ xã hội, hiệu suất học tập, làm việc cũng như khả năng duy trì sinh hoạt hằng ngày. Thực tế cho thấy, rối loạn lưỡng cực không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố tác động đồng thời.

Các nguyên nhân rối loạn lưỡng cực thường gặp:

• Yếu tố di truyền

Di truyền được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất. Những người có người thân trong gia đình từng mắc rối loạn lưỡng cực sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với dân số chung. Điều này cho thấy bệnh có liên quan mật thiết đến yếu tố gen và sự kế thừa sinh học.

Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực yếu tố di truyền

• Rối loạn nội tiết trong cơ thể

Sự mất cân bằng hormone, đặc biệt là các hormone ảnh hưởng đến tâm trạng và giấc ngủ, có thể góp phần làm rối loạn cảm xúc. Khi hệ nội tiết hoạt động không ổn định, khả năng kiểm soát cảm xúc cũng bị suy giảm, làm tăng nguy cơ khởi phát các cơn hưng cảm hoặc trầm cảm.

• Tác động từ môi trường sống và tâm lý

Áp lực kéo dài, căng thẳng thường xuyên, sang chấn tâm lý hoặc các biến cố lớn trong cuộc sống như mất người thân, đổ vỡ mối quan hệ, thất bại nghiêm trọng…có thể trở thành yếu tố kích hoạt rối loạn lưỡng cực, đặc biệt ở những người vốn đã có sẵn nguy cơ.

• Sự mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh

Các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine hay norepinephrine đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa cảm xúc. Khi những chất này bị rối loạn, não bộ sẽ khó duy trì trạng thái tâm lý ổn định, từ đó dễ dẫn đến các rối loạn cảm xúc, trong đó có rối loạn lưỡng cực.

• Thay đổi sinh học trong não bộ

Một số nghiên cứu cho thấy người mắc rối loạn lưỡng cực có thể xuất hiện những biến đổi nhất định về cấu trúc hoặc chức năng của hệ thần kinh trung ương. Dù không phải là nguyên nhân rối loạn lưỡng cực trực tiếp, nhưng đây là yếu tố sinh học quan trọng giúp lý giải cơ chế hình thành và tiến triển của bệnh.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc rối loạn lưỡng cực

Rối loạn cảm xúc lưỡng cực có thể xuất hiện ở nhiều độ tuổi khác nhau, tuy nhiên bệnh thường khởi phát sớm, phổ biến nhất trong giai đoạn thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ từ 20–30 tuổi. Theo thống kê, tỷ lệ người mắc rối loạn lưỡng cực trong suốt cuộc đời ước tính khoảng 4%, cho thấy đây là một rối loạn tâm thần không hiếm gặp trong cộng đồng.

Việc nhận diện sớm nhóm đối tượng có nguy cơ cao đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa, theo dõi và can thiệp kịp thời.

Các yếu tố làm gia tăng nguy cơ rối loạn cảm xúc lưỡng cực

Một số yếu tố dưới đây được xem là có liên quan mật thiết đến nguy cơ khởi phát rối loạn cảm xúc lưỡng cực:

• Tiền sử gia đình mắc bệnh

Những người có cha mẹ, anh chị em ruột từng được chẩn đoán rối loạn cảm xúc lưỡng cực sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với người bình thường. Điều này cho thấy vai trò rõ rệt của yếu tố di truyền trong cơ chế hình thành bệnh.

• Trải qua sang chấn tâm lý nghiêm trọng

Các biến cố lớn trong cuộc sống như mất người thân, ly hôn, bạo lực tinh thần, tai nạn hoặc những sự kiện gây tổn thương tâm lý sâu sắc có thể trở thành yếu tố kích hoạt các cơn rối loạn cảm xúc, đặc biệt ở người có nền tảng tâm lý nhạy cảm.

• Lạm dụng rượu bia và chất gây nghiện

Việc sử dụng thường xuyên hoặc lạm dụng rượu, ma túy và các chất kích thích không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động của não bộ mà còn làm mất cân bằng cảm xúc, từ đó làm tăng nguy cơ xuất hiện hoặc làm nặng thêm các triệu chứng rối loạn cảm xúc lưỡng cực.

Trải qua những biến cố lớn cũng là yếu tố nguy cơ mắc rối loạn lưỡng cực

Xem thêm: Triệu chứng rối loạn lưỡng cực thường gặp bạn cần biết

Điều trị rối loạn lưỡng cực như thế nào?

Sau khi đã hiểu rõ nguyên nhân rối loạn lưỡng cực, việc cần làm tiếp theo là tìm ra phương pháp điều trị phù hợp. Khi lựa chọn hướng điều trị rối loạn cảm xúc lưỡng cực cần tuân thủ những nguyên tắc nhất định nhằm tối ưu hiệu quả, tránh kéo dài thời gian điều trị nhưng bệnh không cải thiện. Mục tiêu chung của quá trình điều trị bao gồm:

• Giảm nguy cơ tái phát các cơn hưng cảm và trầm cảm.
• Giúp người bệnh phục hồi và duy trì tốt các chức năng tâm lý – xã hội.
• Kiểm soát hiệu quả triệu chứng ở cả hai trạng thái cảm xúc đối lập.

Hiện nay, rối loạn lưỡng cực thường được can thiệp bằng 4 phương pháp chính sau:

1. Điều trị bằng thuốc

Trong điều trị các rối loạn tâm thần, thuốc đóng vai trò nền tảng và rối loạn lưỡng cực cũng không ngoại lệ. Người bệnh thường cần sử dụng kết hợp nhiều nhóm thuốc khác nhau để ổn định cảm xúc và ngăn ngừa tái phát.

Ở giai đoạn đầu, bác sĩ có thể điều chỉnh và thử nghiệm các phác đồ thuốc khác nhau nhằm tìm ra loại thuốc và liều dùng phù hợp nhất với từng bệnh nhân. Việc dùng thuốc cần được theo dõi chặt chẽ, tuyệt đối không tự ý thay đổi hoặc ngưng thuốc khi chưa có chỉ định y tế.

2. Trị liệu tâm lý

Điều trị tâm lý giúp người bệnh hiểu rõ hơn về cảm xúc, hành vi và suy nghĩ của bản thân, từ đó học cách kiểm soát tâm trạng và ứng phó với căng thẳng hiệu quả hơn. Phương pháp này còn góp phần giảm nguy cơ khởi phát các rối loạn tâm lý khác đi kèm.

Ngoài trị liệu cá nhân, trị liệu nhóm cũng mang lại nhiều lợi ích khi người bệnh được chia sẻ, đồng cảm và học hỏi kinh nghiệm từ những người có hoàn cảnh tương tự.

3. Liệu pháp sốc điện (ECT)

Liệu pháp sốc điện được bác sĩ cân nhắc áp dụng trong một số trường hợp đặc biệt, chẳng hạn khi người bệnh không đáp ứng tốt với thuốc, không dung nạp thuốc hoặc có biểu hiện rối loạn cảm xúc nghiêm trọng, khó kiểm soát.

Phương pháp này được thực hiện theo phác đồ nghiêm ngặt, thường kéo dài từ 8–12 buổi, dưới sự giám sát chặt chẽ của đội ngũ chuyên môn nhằm đảm bảo an toàn và hiệu quả điều trị.

4. Điều chỉnh lối sống và thói quen sinh hoạt

Bên cạnh các biện pháp y khoa, việc xây dựng lối sống lành mạnh đóng vai trò quan trọng trong quá trình kiểm soát rối loạn lưỡng cực lâu dài. Người bệnh nên:

• Tránh sử dụng rượu bia, chất kích thích.
• Duy trì giấc ngủ đều đặn, ngủ đủ 7–8 tiếng mỗi đêm.
• Ăn uống khoa học, cân đối dinh dưỡng.
• Tập luyện thể dục nhẹ nhàng, đều đặn để hỗ trợ điều hòa cảm xúc.

Ngoài ra, sự đồng hành từ gia đình và bạn bè thông qua trò chuyện, tham gia các hoạt động xã hội tích cực cũng giúp người bệnh ổn định tâm lý và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Có thể điều trị rối loạn lưỡng cực bằng thuốc 

Khi nào cần đi khám nếu nghi ngờ rối loạn lưỡng cực?

Khi bạn cảm thấy các thay đổi tâm trạng không còn nằm trong tầm kiểm soát và gây ảnh hưởng đến công việc, mối quan hệ, đó là lúc cần tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên môn. Đừng đợi đến khi các nguyên nhân rối loạn lưỡng cực tàn phá cuộc sống của bạn.

Dấu hiệu cần đi khám ngay lập tức (nhập viện có thể cần thiết):

• Có ý định tự sát hoặc tự làm hại bản thân (rạch tay, đập đầu).
• Mất kiểm soát các cơn hưng cảm, có hành vi nguy hiểm, tấn công người khác.
• Kích động mạnh, không thể kiểm soát.
• Từ chối ăn uống trong giai đoạn trầm cảm hoặc hỗn hợp.
• Xuất hiện các triệu chứng loạn thần (ảo giác, nghe giọng nói lạ). 

Dấu hiệu cần đi khám sớm (tư vấn chuyên gia):

• Thay đổi cảm xúc cực đoan: Từ hưng phấn tột độ, tràn đầy năng lượng (hưng cảm) đến buồn bã, chán chường, mệt mỏi, mất hứng thú (trầm cảm).
• Hành vi bất thường: Chi tiêu quá mức, cáu gắt, dễ nổi nóng, bốc đồng, thiếu suy nghĩ.
• Rối loạn giấc ngủ: Ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ.
• Khó tập trung, suy nghĩ lan man.
• Ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống: Gây mâu thuẫn, làm suy giảm hiệu suất công việc, học tập, hoặc gặp vấn đề tài chính, pháp lý.
• Có tiền sử gia đình mắc bệnh tâm thần, vì bệnh có yếu tố di truyền. 

Xem thêm:

Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không nếu gia đình có người mắc

Rối loạn lưỡng cực có nguy hiểm không nếu không kiểm soát?

Kết luận

Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực là sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố di truyền, sinh học não bộ, rối loạn chất dẫn truyền thần kinh và tác động từ môi trường sống. Hiểu rõ nguyên nhân rối loạn lưỡng cực và các yếu tố nguy cơ giúp người bệnh chủ động hơn trong việc phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị hiệu quả. Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào, việc thăm khám chuyên khoa sớm luôn là bước đi quan trọng để bảo vệ sức khỏe tinh thần lâu dài.