Rối loạn lưỡng cực là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Rối loạn lưỡng cực là một bệnh lý tâm thần phức tạp, gây ra sự thay đổi thất thường trong cảm xúc, hành vi và năng lượng của người bệnh. Bệnh không chỉ ảnh hưởng đến tâm trạng mà còn tác động đến công việc, mối quan hệ và chất lượng cuộc sống. Hiểu rõ về rối loạn lưỡng cực, nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp điều trị là bước quan trọng giúp kiểm soát bệnh hiệu quả. Cùng Thuốc Hướng Thần tìm hiểu qua bài viết bên dưới để hiểu rõ hơn nhé.

Rối loạn lưỡng cực là gì?

Rối loạn lưỡng cực là một dạng rối loạn tâm thần đặc trưng bởi những biến động thất thường về tâm trạng. Người mắc bệnh có thể trải qua những giai đoạn phấn khích, năng động quá mức, rồi lại rơi vào trạng thái trầm cảm sâu. Chính vì vậy, rối loạn lưỡng cực còn thường được gọi là “rối loạn hưng – trầm cảm”.
Các thay đổi về tâm trạng này không theo một quy luật cố định, có thể xuất hiện vài lần trong năm hoặc thậm chí trong một tuần. Những biến động này ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tập trung, hiệu quả công việc cũng như mối quan hệ cá nhân của người bệnh.
Đặc điểm nổi bật của rối loạn lưỡng cực là sự luân phiên giữa các cơn hưng cảm và trầm cảm. Mỗi giai đoạn có thể kéo dài từ vài ngày đến vài tuần, gây thay đổi bất thường về năng lượng, mức độ hoạt động và khả năng thực hiện các sinh hoạt hàng ngày.

Rối loạn lưỡng cực là dạng rối loạn bất thường về tâm trạng

Các loại bệnh rối loạn lưỡng cực 

Rối loạn lưỡng cực là nhóm rối loạn tâm thần đặc trưng bởi sự thay đổi cực đoan giữa giai đoạn hưng cảm và trầm cảm, được phân loại chủ yếu thành loại I, loại II và rối loạn chu kỳ, cùng một số biến thể khác.​

• Rối loạn lưỡng cực loại I

Loại này xác định bởi ít nhất một giai đoạn hưng cảm đầy đủ, thường xen kẽ với trầm cảm nặng, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc và mối quan hệ. Giai đoạn hưng cảm có thể kèm triệu chứng loạn thần như ảo giác hoặc hoang tưởng. Tỷ lệ tự sát cao hơn so với các loại khác do mức độ nghiêm trọng.​

• Rối loạn lưỡng cực loại II

Bệnh nhân trải qua các cơn trầm cảm chính xen kẽ hưng cảm nhẹ, không đạt mức mania đầy đủ, dẫn đến thời gian trầm cảm kéo dài và thường xuyên hơn loại I. Loại này nguy hiểm vì dễ bị chẩn đoán nhầm với trầm cảm đơn cực, tăng nguy cơ tự sát. Hypomania có thể biểu hiện qua năng lượng cao nhưng không gây rối loạn chức năng rõ rệt.​

• Rối loạn chu kỳ

Đây là dạng nhẹ hơn, với các giai đoạn hưng cảm và trầm cảm nhẹ kéo dài ít nhất 2 năm nhưng không đáp ứng tiêu chí đầy đủ của loại I hoặc II. Triệu chứng dao động liên tục, ảnh hưởng chất lượng cuộc sống nhưng ít gây nhập viện. Nhiều trường hợp tiến triển thành rối loạn lưỡng cực đầy đủ nếu không điều trị.​

• Các biến thể khác

Rối loạn lưỡng cực có loạn thần: Kèm triệu chứng rối loạn tri giác, tư duy trong giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm.​
Rối loạn lưỡng cực không điển hình: Bao gồm ăn ngủ nhiều, khởi phát sớm, chậm vận động tâm thần, thường ở người trẻ kèm rối loạn tâm lý khác.​
Rối loạn lưỡng cực không xác định: Triệu chứng không khớp hoàn toàn loại I hoặc II.​

Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực

Hiện nay, nguyên nhân chính xác dẫn đến rối loạn lưỡng cực vẫn chưa được xác định rõ ràng. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền có thể đóng vai trò quan trọng, khiến một số người có nguy cơ cao hơn khi trong gia đình có người mắc bệnh.
Bên cạnh đó, sự mất cân bằng trong các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, norepinephrine và dopamine cũng được xem là một trong những yếu tố sinh học liên quan đến bệnh.
Yếu tố tâm lý, xã hội cũng ảnh hưởng đến sự khởi phát và diễn tiến của bệnh. Những sự kiện căng thẳng hoặc biến cố trong cuộc sống có thể làm xuất hiện các triệu chứng hoặc kích hoạt các cơn bệnh, mặc dù mối quan hệ trực tiếp nhân, quả vẫn chưa được xác lập hoàn toàn.
Ngoài ra, một số loại chất và thuốc cũng có thể góp phần gây các đợt bùng phát, bao gồm:

• Các chất kích thích thần kinh, ví dụ cocaine hoặc amphetamine.
• Rượu và các đồ uống có cồn.

Một số thuốc chống trầm cảm như thuốc ba vòng hoặc các thuốc ức chế tái hấp thu noradrenaline.

Nguy cơ rối loạn lưỡng cực

Rối loạn cảm xúc lưỡng cực thường khởi phát từ giai đoạn thanh thiếu niên đến tuổi 20–30. Theo thống kê, khoảng 4% dân số có nguy cơ mắc bệnh trong suốt cuộc đời.
Một số yếu tố có thể khiến một người dễ phát triển rối loạn lưỡng cực, bao gồm:

• Yếu tố di truyền: Nếu trong gia đình có cha, mẹ hoặc anh chị em từng mắc bệnh, nguy cơ sẽ cao hơn.
• Chấn thương tâm lý: Các biến cố đau buồn hoặc sự kiện gây sốc về mặt cảm xúc, chẳng hạn như mất người thân, có thể kích hoạt bệnh.
• Lạm dụng chất kích thích: Việc sử dụng ma túy, rượu bia hoặc các chất kích thích khác cũng làm tăng khả năng bùng phát các cơn rối loạn.

Nguy cơ rối loạn lưỡng cực từ việc uống rượu bia

Triệu chứng rối loạn lưỡng cực

Rối loạn lưỡng cực thường khó nhận biết vì các dấu hiệu của nó có thể giống với nhiều vấn đề tâm lý khác. Việc phân biệt rối loạn lưỡng cực với các dạng trầm cảm thông thường là rất quan trọng, đặc biệt là khi trầm cảm đi kèm rối loạn này. Bệnh được chia thành hai giai đoạn chính: hưng cảm và trầm cảm.

Giai đoạn hưng cảm

Trong giai đoạn hưng cảm, người bệnh thường tràn đầy năng lượng và cảm giác phấn khích quá mức. Một số biểu hiện thường gặp bao gồm:

• Tăng động và giảm nhu cầu ngủ: Người bệnh có thể hoạt động liên tục, ngủ ít hoặc gần như không cần ngủ.
• Nói nhiều, nói nhanh, hưng phấn: Họ thường chia sẻ ý tưởng liên tục, đôi khi nói không ngừng hoặc khó tập trung.
• Suy nghĩ lạc quan quá mức, quyết định liều lĩnh: Người bệnh tự tin thái quá vào khả năng của bản thân, có thể đưa ra những quyết định rủi ro về tiền bạc, công việc hoặc kế hoạch cá nhân.
• Cảm xúc thay đổi thất thường: Dù đang vui vẻ, họ có thể dễ bị kích động hoặc tức giận trước những chuyện nhỏ.
• Gia tăng hoạt động thể chất và tình dục: Người bệnh có thể ăn nhiều hơn, tăng nhu cầu tình dục và cảm giác hưng phấn về cơ thể.

Ngoài ra, sự tự đánh giá cao kết hợp với khả năng phê phán giảm khiến người bệnh tham gia vào những hành vi rủi ro, ví dụ như đầu tư mạo hiểm hoặc chi tiêu không kiểm soát.

Giai đoạn trầm cảm 

Trái ngược với hưng cảm, giai đoạn trầm cảm biểu hiện bằng những suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực:

• Buồn bã kéo dài: Người bệnh thường cảm thấy chán nản, không gì làm họ vui lên được.
• Tự đánh giá thấp và cảm giác tội lỗi: Họ thường nghi ngờ bản thân, cảm thấy vô dụng hoặc có lỗi với người khác.
• Mất năng lượng và hứng thú: Công việc, học tập hay các hoạt động thường ngày trở nên khó khăn.
• Thay đổi giấc ngủ và khẩu vị: Người bệnh có thể khó ngủ, ngủ không sâu hoặc ăn ít, giảm khẩu vị.
• Suy nghĩ chậm, giảm tập trung: Quá trình liên tưởng và ra quyết định trở nên chậm chạp.
• Giảm hoạt động tình dục: Ở nữ, có thể kèm theo rối loạn kinh nguyệt.

Buồn bã kéo dài là triệu chứng của bệnh rối loạn lưỡng cực

Nam và nữ đều có nguy cơ mắc rối loạn lưỡng cực, nhưng biểu hiện có thể khác nhau. Nam thường trải qua nhiều cơn hưng cảm hơn, trong khi nữ thường có nhiều giai đoạn trầm cảm. Nam giới trong giai đoạn hưng cảm cũng dễ lạm dụng chất kích thích như rượu, bia, thuốc lá hoặc ma túy. Do ít tìm kiếm sự trợ giúp y tế, nam giới có nguy cơ tự tử cao hơn so với nữ.

Giai đoạn hỗn hợp

Giai đoạn hỗn hợp kết hợp triệu chứng hưng cảm-trầm cảm cùng lúc, như bồn chồn kèm tuyệt vọng, tăng nguy cơ tự tử. Triệu chứng có thể thay đổi theo mùa, mang thai hoặc kèm lo âu, u sầu; ở lưỡng cực I nặng hơn (hưng cảm đầy đủ) so với lưỡng cực II (hypomania nhẹ). Nhận biết sớm qua theo dõi chu kỳ tâm trạng giúp can thiệp kịp thời.

Phương pháp chẩn đoán bệnh rối loạn lưỡng cực

Chẩn đoán rối loạn lưỡng cực dựa chủ yếu vào việc nhận diện các triệu chứng hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ như đã mô tả. Do các dấu hiệu của bệnh có thể dễ nhầm lẫn với những rối loạn tâm lý khác, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa tâm thần để được thăm khám chính xác.
Quy trình chẩn đoán:

• Khai thác tiền sử bệnh

Bác sĩ sẽ hỏi bệnh nhân về các triệu chứng như mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, thay đổi vận động hoặc cảm xúc, đồng thời xác định sự xuất hiện của các giai đoạn trầm cảm đi kèm hưng cảm. Thông tin từ người thân hoặc bạn bè cũng có thể được sử dụng để bổ sung dữ liệu chẩn đoán.

• Khám lâm sàng

Bệnh nhân được đánh giá trạng thái tâm thần thông qua trò chuyện với bác sĩ về suy nghĩ, cảm xúc và thói quen hằng ngày. Việc quan sát hành vi, thái độ và cách phản ứng cảm xúc cũng giúp bác sĩ nhận diện các dấu hiệu bất thường.

• Theo dõi tâm trạng

Bác sĩ có thể yêu cầu bệnh nhân ghi lại tâm trạng, giấc ngủ, mức độ năng lượng và các phản ứng cảm xúc trong sinh hoạt hằng ngày. Biểu đồ này hỗ trợ theo dõi biến đổi tâm trạng và giúp xác định chính xác giai đoạn hưng cảm hoặc trầm cảm.

• Chẩn đoán ở trẻ em

Rối loạn lưỡng cực ở trẻ em tuy hiếm nhưng vẫn có thể xảy ra. Ở trẻ lớn và thanh thiếu niên, bệnh có thể biểu hiện bằng những thay đổi tâm trạng rõ rệt: từ tăng động hoặc hưng phấn (giai đoạn hưng cảm) đến trầm cảm nặng. Việc phát hiện sớm ở trẻ giúp quản lý và điều trị hiệu quả hơn, hạn chế tác động lâu dài tới sự phát triển tâm lý.

Điều trị rối loạn lưỡng cực hiệu quả

Điều trị rối loạn lưỡng cực thường kết hợp thuốc ổn định tâm trạng và trị liệu tâm lý, chia thành ba giai đoạn:

• Giai đoạn cấp tính: Kiểm soát các triệu chứng ban đầu, đặc biệt trong các cơn hưng cảm hoặc trầm cảm nặng.
• Giai đoạn tiếp tục: Đảm bảo bệnh thuyên giảm hoàn toàn.
• Giai đoạn duy trì/phòng ngừa: Ngăn ngừa tái phát các cơn bệnh trong tương lai.

Thuốc điều trị

• Thuốc ổn định tâm trạng: Lithium, valproate, carbamazepine, lamotrigine giúp cân bằng tâm trạng và giảm nguy cơ tái phát.
• Thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai: Aripiprazole, lurasidone, olanzapine, quetiapine, risperidone, ziprasidone, cariprazine. Thuốc có thể dùng đơn lẻ hoặc kết hợp tùy giai đoạn và triệu chứng.
• Thuốc chống trầm cảm: Một số trường hợp trầm cảm nặng có thể dùng SSRIs hoặc ketamine, nhưng không được khuyến cáo sử dụng riêng lẻ.

Việc lựa chọn thuốc cần cân nhắc tiền sử đáp ứng và tác dụng phụ, vì mỗi bệnh nhân phản ứng khác nhau.

Dùng thuốc điều trị rối loạn lưỡng cực

Phương pháp hỗ trợ khác

• Liệu pháp sốc điện (ECT): Áp dụng cho trầm cảm hoặc hưng cảm nặng, khó điều trị.
• Quang trị liệu: Hỗ trợ điều trị trầm cảm theo mùa hoặc rối loạn lưỡng cực không theo mùa.
• Kích thích từ trường xuyên sọ (TMS): Hiệu quả trong trầm cảm nặng, kháng thuốc.

Trị liệu tâm lý và giáo dục

• Hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng: Giúp bệnh nhân nhận biết sớm các dấu hiệu tái phát và duy trì tuân thủ điều trị.
• Liệu pháp nhóm: Học cách quản lý bệnh, hiểu vai trò của thuốc ổn định tâm trạng và cải thiện kỹ năng xã hội.
• Liệu pháp cá nhân: Giúp bệnh nhân đối phó với stress, điều chỉnh hành vi và cảm xúc trong cuộc sống hằng ngày.
• Tư vấn lối sống: Tránh sử dụng rượu, chất kích thích; quản lý tài chính và quan hệ tình dục an toàn; tham gia nhóm hỗ trợ để chia sẻ kinh nghiệm và cảm xúc.

Việc kết hợp các phương pháp điều trị giúp bệnh nhân kiểm soát tốt các cơn bệnh, giảm nguy cơ tái phát và duy trì chất lượng cuộc sống.

Cách phòng ngừa bệnh rối loạn lưỡng cực

Hiện chưa có biện pháp nào ngăn ngừa hoàn toàn rối loạn lưỡng cực. Tuy nhiên, việc phát hiện và điều trị sớm các dấu hiệu rối loạn tâm thần có thể hạn chế nguy cơ bệnh trở nặng. Sau đây là cách phòng ngừa bệnh rối loạn lưỡng cực thông qua việc thay đổi thói quen sinh hoạt. 

• Xây dựng lối sống lành mạnh

Hạn chế rượu và chất kích thích: Tránh hoàn toàn việc sử dụng rượu bia, ma túy hoặc các chất kích thích khác. Nếu gặp khó khăn khi từ bỏ, bệnh nhân nên nhờ đến bác sĩ hoặc các tổ chức hỗ trợ.
Mối quan hệ tích cực: Chỉ duy trì giao tiếp với những người có ảnh hưởng tích cực đến tâm lý. Gia đình và bạn bè có thể giúp nhận diện các dấu hiệu thay đổi tâm trạng.
Thói quen sinh hoạt đều đặn: Tạo lịch sinh hoạt cố định, tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn và duy trì chế độ ăn uống cân đối. Nếu đang dùng lithium, cần tham khảo ý kiến bác sĩ về lượng nước và muối hàng ngày.
Theo dõi các loại thuốc khác: Trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc mới, chất bổ sung hoặc thuốc không kê đơn nào, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tác động đến điều trị rối loạn lưỡng cực.
Ghi chép tâm trạng: Lưu lại tâm trạng, giấc ngủ, hoạt động và cảm giác hàng ngày giúp nhận biết các yếu tố kích hoạt, điều chỉnh phương pháp điều trị và theo dõi tiến triển bệnh.
Hiểu biết về bệnh: Nắm rõ thông tin về rối loạn lưỡng cực giúp bệnh nhân tự nhận biết các dấu hiệu bất thường và tuân thủ kế hoạch điều trị.
Đặt mục tiêu cá nhân: Duy trì động lực bằng cách ghi nhớ mục tiêu cá nhân và nhắc nhở bản thân về việc quản lý các mối quan hệ và vấn đề bị ảnh hưởng bởi tâm trạng thất thường.

• Chế độ dinh dưỡng

Hạn chế thực phẩm không lành mạnh: Tránh chế độ giàu thịt đỏ, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và carbohydrate đơn giản để duy trì sức khỏe tổng thể.
Ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng: Ăn nhiều trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, thịt nạc, cá, trứng, sữa ít béo và các loại hạt để đảm bảo đủ chất dinh dưỡng.
Duy trì cân nặng hợp lý: Theo dõi lượng calo và kết hợp tập luyện thường xuyên, đặc biệt khi sử dụng thuốc điều trị có nguy cơ tăng cân.
Sử dụng caffein hợp lý: Uống với lượng vừa phải và tránh ngừng đột ngột.
Điều chỉnh lượng muối: Theo khuyến cáo của bác sĩ, đặc biệt khi đang dùng lithium hoặc có vấn đề về huyết áp.
Một số chiến lược giúp phòng ngừa tái phát:

• Nhận diện dấu hiệu cảnh báo: Gọi bác sĩ khi cảm thấy xuất hiện các triệu chứng trầm cảm hoặc hưng cảm. Người thân cũng nên biết cách theo dõi và cảnh báo.
• Tránh rượu và chất kích thích: Những chất này có thể làm tăng nguy cơ tái phát hoặc làm nặng thêm triệu chứng.
• Khám phá hoạt động lành mạnh: Tham gia sở thích, tập thể dục hoặc các hoạt động giải trí giúp cân bằng năng lượng và tâm trạng.
• Quản lý căng thẳng: Thực hành yoga, thiền, thái cực quyền, massage hoặc các phương pháp thư giãn khác để giảm stress và duy trì ổn định cảm xúc.

Kết luận

Rối loạn lưỡng cực là một bệnh lý tâm thần nghiêm trọng nhưng có thể được kiểm soát nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Hiểu rõ nguyên nhân, nhận diện triệu chứng, áp dụng phương pháp điều trị kết hợp thuốc và trị liệu tâm lý cùng lối sống lành mạnh sẽ giúp người bệnh nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm nguy cơ tái phát. Việc phòng ngừa, chăm sóc bản thân và hỗ trợ từ gia đình đóng vai trò then chốt trong hành trình kiểm soát rối loạn lưỡng cực.