Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không nếu gia đình có người mắc

Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không là thắc mắc chung của rất nhiều người khi trong gia đình đã có cha mẹ, anh chị em hoặc người thân mắc bệnh. Trên thực tế, rối loạn lưỡng cực là một rối loạn tâm thần phức tạp, chịu tác động bởi yếu tố di truyền kết hợp với môi trường và lối sống, chứ không đơn thuần chỉ do gen. Vậy nguy cơ di truyền cụ thể là bao nhiêu? Có cách nào phòng ngừa không? Bài viết dưới đây Thuốc Hướng Thần sẽ giúp bạn hiểu rõ bản chất vấn đề.

Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không?

Vậy bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không? Cho đến thời điểm hiện tại, y học vẫn chưa thể khẳng định rối loạn lưỡng cực là bệnh di truyền theo cơ chế tuyệt đối. Tuy nhiên, đa số các nghiên cứu chuyên sâu đều chỉ ra rằng yếu tố di truyền đóng vai trò rất quan trọng trong nguy cơ hình thành bệnh.

Thực tế cho thấy, những người có người thân từng mắc các rối loạn tâm thần như trầm cảm nặng, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), tự kỷ… sẽ có nguy cơ cao hơn mắc rối loạn lưỡng cực. Các nhà khoa học đã xác định được một số nhóm gen có liên quan đến sự mất cân bằng dẫn truyền thần kinh trong não, là yếu tố cốt lõi làm khởi phát nhiều bệnh lý tâm thần, trong đó có rối loạn lưỡng cực.

Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không? Câu trả lời là có

Một nghiên cứu tiêu biểu công bố năm 2009 trên nhóm đối tượng có quan hệ huyết thống với người mắc rối loạn lưỡng cực đã cho thấy kết quả rất rõ ràng: nguy cơ mắc bệnh ở nhóm này cao hơn khoảng 10 lần so với người không có tiền sử gia đình. Đặc biệt, mối quan hệ huyết thống càng gần thì khả năng phát bệnh càng tăng.

Nói cách khác, nếu cha hoặc mẹ từng mắc rối loạn lưỡng cực, nguy cơ của con cái sẽ cao hơn đáng kể so với trường hợp người mắc bệnh là cô, dì hoặc họ hàng xa. Theo thống kê, trẻ có cả cha và mẹ mắc rối loạn lưỡng cực có thể đối mặt với nguy cơ lên tới khoảng 50%, trong khi tỷ lệ này giảm xuống còn khoảng 15–20% nếu chỉ có một người trong hai mắc bệnh.

Từ những bằng chứng trên có thể thấy, di truyền là một trong những yếu tố nền tảng làm tăng nguy cơ rối loạn lưỡng cực, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất. Các tác động khác như sang chấn tâm lý, chấn thương vùng đầu, môi trường sống căng thẳng kéo dài, lối sống thiếu lành mạnh hoặc lạm dụng chất kích thích cũng có thể góp phần kích hoạt bệnh ở những người có sẵn yếu tố nguy cơ.

Các nguyên nhân khác gây rối loạn lưỡng cực

Dù câu trả lời cho việc bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không là có, nhưng chúng ta không thể bỏ qua các tác động sinh học và môi trường khác. Một người có thể mắc bệnh ngay cả khi gia đình không có tiền sử di truyền rõ ràng. Sau đây là một số nguyên nhân khác gây rối loạn lưỡng cực. 

• Rối loạn nội tiết: Sự mất cân bằng hormone trong cơ thể, đặc biệt là các hormone ảnh hưởng đến cảm xúc và giấc ngủ, có thể góp phần làm khởi phát hoặc làm nặng thêm các triệu chứng rối loạn lưỡng cực.
• Tác động từ môi trường sống: Áp lực kéo dài, căng thẳng tinh thần, sang chấn tâm lý hoặc những biến cố lớn trong cuộc sống có thể trở thành chất xúc tác khiến bệnh bộc lộ rõ hơn.
• Mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh: Sự rối loạn trong hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine… thường liên quan mật thiết đến các rối loạn cảm xúc, trong đó có rối loạn lưỡng cực.
• Thay đổi sinh học trong não bộ: Dù không phải là nguyên nhân trực tiếp, nhưng những biến đổi về cấu trúc và chức năng của hệ thần kinh trung ương được xem là dấu hiệu quan trọng giúp các bác sĩ xác định cơ chế hình thành bệnh.

Rối loạn lưỡng cực còn xuất phát từ các nguyên nhân về môi trường sống, tác động sinh học

Xem thêm: Nguyên nhân rối loạn lưỡng cực và yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh 

Rối loạn cảm xúc lưỡng cực có thể xuất hiện ở nhiều độ tuổi khác nhau, tuy nhiên bệnh thường khởi phát sớm, phổ biến nhất ở giai đoạn thanh thiếu niên và người trẻ từ khoảng 20–30 tuổi. Theo các thống kê dịch tễ học, tỷ lệ người từng mắc rối loạn lưỡng cực trong suốt cuộc đời ước tính vào khoảng 4% dân số.

Dù không phải ai cũng mắc bệnh, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây được đánh giá là có nguy cơ cao hơn bình thường.

Các yếu tố làm gia tăng nguy cơ rối loạn cảm xúc lưỡng cực:

• Tiền sử gia đình: Người có cha mẹ, anh chị em ruột từng mắc rối loạn lưỡng cực hoặc các rối loạn tâm thần liên quan sẽ có khả năng phát bệnh cao hơn do ảnh hưởng từ yếu tố di truyền.
• Sang chấn tâm lý nghiêm trọng: Những cú sốc tinh thần lớn như mất người thân, trải qua biến cố đau buồn, bạo lực, lạm dụng… có thể kích hoạt bệnh ở những người có sẵn yếu tố nguy cơ.
• Lạm dụng chất kích thích: Việc sử dụng rượu bia, ma túy hoặc các chất gây nghiện khác không chỉ làm rối loạn hoạt động của não bộ mà còn có thể thúc đẩy sự xuất hiện hoặc làm trầm trọng thêm các cơn hưng cảm và trầm cảm.

Cách phòng ngừa rối loạn lưỡng cực

Rối loạn lưỡng cực là một bệnh lý tâm thần có thể gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng nếu không được kiểm soát kịp thời, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe tinh thần, khả năng học tập, làm việc và chất lượng cuộc sống. Vì vậy, chủ động phòng ngừa và chăm sóc sức khỏe tâm thần từ sớm là điều vô cùng cần thiết.

Một số biện pháp giúp giảm nguy cơ khởi phát và tiến triển rối loạn lưỡng cực bao gồm:

• Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn uống cân đối, tăng cường rau xanh và thực phẩm giàu dinh dưỡng; hạn chế đồ ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng. Đặc biệt nên tránh rượu bia, thuốc lá, cà phê và các chất kích thích khác vì chúng có thể làm rối loạn cảm xúc.
• Rèn luyện thể chất đều đặn: Tập thể dục thường xuyên giúp cải thiện sức khỏe tổng thể, hỗ trợ điều hòa tâm trạng và giảm căng thẳng hiệu quả.
• Tạo không gian sống thư giãn: Sắp xếp thời gian nghỉ ngơi hợp lý, ngủ đủ giấc, hạn chế áp lực kéo dài trong học tập và công việc để tránh tình trạng quá tải tinh thần.
• Học cách quản lý cảm xúc: Chủ động nhận diện cảm xúc của bản thân, xây dựng kế hoạch rõ ràng cho công việc, sinh hoạt và tài chính để tránh stress không cần thiết.
• Kết nối và chia sẻ: Thường xuyên trò chuyện, tâm sự với người thân, bạn bè hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý khi cảm thấy căng thẳng, bất ổn về cảm xúc.

Thư giãn cũng là cách phòng ngừa rối loạn lưỡng cực hiệu quả

Xem thêm: Rối loạn lưỡng cực có nguy hiểm không nếu không kiểm soát?

Một số câu hỏi thường gặp

1. Bệnh rối loạn lưỡng cực có chữa được không?

Rối loạn lưỡng cực là bệnh mạn tính, không thể khỏi hoàn toàn nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt thông qua điều trị kết hợp thuốc, liệu pháp tâm lý (CBT, IPSRT) và thay đổi lối sống (ngủ đủ, ăn uống, tránh chất kích thích) để người bệnh sống ổn định, có chất lượng cuộc sống bình thường và giảm nguy cơ tái phát. 

2. Gia đình có người mắc rối loạn lưỡng cực thì khả năng di truyền là bao nhiêu?

Gia đình có người mắc rối loạn lưỡng cực làm tăng đáng kể nguy cơ di truyền, với tỷ lệ ở con cái có cha, mẹ bị bệnh có thể từ 10-25% và tăng lên gần 50% nếu cả hai cha mẹ đều mắc bệnh. Các nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền chiếm từ 60-80% nguy cơ, nhưng môi trường (chấn thương, stress) cũng rất quan trọng và không phải ai có gen cũng sẽ mắc bệnh. 

3. Nếu cha hoặc mẹ bị rối loạn lưỡng cực thì con có chắc chắn mắc không?

Không, con bạn không chắc chắn mắc rối loạn lưỡng cực, nhưng nguy cơ sẽ cao hơn đáng kể so với người không có tiền sử gia đình, vì bệnh có yếu tố di truyền mạnh mẽ và cũng bị ảnh hưởng bởi môi trường. Nếu có một cha/mẹ mắc bệnh, nguy cơ cho con là 10-30%, tăng lên 50-75% nếu cả hai cùng mắc. Tuy nhiên, yếu tố di truyền không phải là duy nhất, các chấn thương, căng thẳng hoặc trải nghiệm đau thương có thể kích hoạt bệnh. 

4. Có xét nghiệm gen để biết mình có mắc rối loạn lưỡng cực không?

Hiện tại không có xét nghiệm gen đơn lẻ nào có thể chẩn đoán chính xác rối loạn lưỡng cực, mặc dù yếu tố di truyền có liên quan và nhiều gen tác động cùng môi trường. Các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu và chẩn đoán chủ yếu dựa vào đánh giá lâm sàng của bác sĩ tâm thần qua triệu chứng, tiền sử và loại trừ các bệnh khác bằng xét nghiệm tổng quát.

5. Người mắc rối loạn lưỡng cực có nên sinh con không?

Người mắc rối loạn lưỡng cực hoàn toàn có thể sinh con, nhưng cần có sự lập kế hoạch kỹ lưỡng và quản lý chặt chẽ cùng bác sĩ chuyên khoa. Vì thai kỳ, đặc biệt là sau sinh, làm tăng nguy cơ tái phát triệu chứng (trầm cảm, hưng cảm, thậm chí loạn thần), ảnh hưởng sức khỏe mẹ và bé, nhưng điều trị tốt giúp mẹ chăm sóc bé khỏe mạnh hơn. 

Kết luận

Bệnh rối loạn lưỡng cực có di truyền không thì câu trả lời là có yếu tố di truyền, nhưng không phải ai có người thân mắc bệnh cũng sẽ bị rối loạn lưỡng cực. Bệnh hình thành do sự kết hợp giữa gen, môi trường sống và lối sống cá nhân. Việc hiểu đúng bản chất di truyền, chủ động phòng ngừa và theo dõi sức khỏe tinh thần sớm sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh và nâng cao chất lượng cuộc sống.