Cách chẩn đoán trầm cảm sớm giúp điều trị hiệu quả

Chẩn đoán trầm cảm là bước quan trọng đầu tiên giúp người bệnh nhận diện đúng tình trạng sức khỏe tinh thần của mình và có hướng điều trị phù hợp. Trầm cảm không chỉ đơn thuần là cảm giác buồn bã nhất thời mà là một rối loạn tâm thần cần được đánh giá y khoa bài bản. Việc chẩn đoán sớm không những giúp cải thiện chất lượng sống mà còn giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng về tâm lý và thể chất. Cùng Thuốc Hướng Thần tìm hiểu qua bài viết bên dưới để nắm rõ chi tiết về chẩn đoán bệnh trầm cảm nhé.

Vai trò của chẩn đoán trầm cảm sớm trong điều trị

Chẩn đoán trầm cảm sớm có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả điều trị và tiên lượng lâu dài của người bệnh. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều người vẫn chủ quan, nhầm lẫn trầm cảm với stress hoặc buồn chán thông thường, dẫn đến chậm trễ trong việc thăm khám. Sau đây là một số vai trò của chẩn đoán trầm cảm:

• Phát hiện đúng bệnh, tránh nhầm lẫn với rối loạn khác

Trầm cảm có nhiều biểu hiện tương tự như rối loạn lo âu, rối loạn giấc ngủ, suy nhược thần kinh hoặc kiệt sức tâm lý. Nếu không được chẩn đoán trầm cảm đúng cách, người bệnh có thể tự điều trị sai hướng, làm bệnh kéo dài hoặc nặng hơn.
Việc chẩn đoán trầm cảm sớm giúp bác sĩ phân biệt rõ: Trầm cảm đơn cực, rối loạn lưỡng cực, trầm cảm do bệnh lý cơ thể, trầm cảm thứ phát do sang chấn tâm lý.

Chẩn đoán trầm cảm có vai trò quyết định quan trọng đến hiệu quả điều trị

• Tăng hiệu quả điều trị và rút ngắn thời gian hồi phục

Theo các nghiên cứu y khoa, người được chẩn đoán trầm cảm ở giai đoạn sớm có tỷ lệ đáp ứng điều trị cao hơn, thời gian điều trị ngắn hơn và ít tái phát hơn so với những trường hợp phát hiện muộn.
Chẩn đoán sớm giúp: lựa chọn đúng phương pháp điều trị, cá nhân hóa phác đồ cho từng bệnh nhân, giảm nguy cơ phải dùng thuốc liều cao hoặc kéo dài.

• Giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng

Nếu không được chẩn đoán và can thiệp kịp thời, trầm cảm có thể dẫn đến: Ý nghĩ hoặc hành vi tự sát, suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung, rối loạn ăn uống, mất ngủ kéo dài, gia tăng nguy cơ bệnh tim mạch và rối loạn miễn dịch.

Khi nào cần chẩn đoán bệnh trầm cảm?

Không phải ai buồn bã hay mệt mỏi cũng mắc trầm cảm. Tuy nhiên, có những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng cho thấy bạn cần đi chẩn đoán trầm cảm càng sớm càng tốt.
Dấu hiệu cần đi khám ngay lập tức:

• Ý nghĩ tự tử hoặc tự hại: Có kế hoạch hoặc cố gắng tự tử.
• Loạn thần: Có ảo giác (nghe thấy giọng nói lạ) hoặc hoang tưởng (tin vào điều không có thật).
• Triệu chứng nặng: Buồn bã tột độ, không còn cảm giác vui vẻ, mất khả năng hoạt động, cần can thiệp y tế khẩn cấp. 

Dấu hiệu phổ biến cần chẩn đoán: 

• Tâm trạng: Buồn bã, trống rỗng, tuyệt vọng, hay cáu kỉnh, dễ khóc.
• Mất hứng thú: Không còn quan tâm đến sở thích, hoạt động từng yêu thích.
• Giấc ngủ: Mất ngủ (khó ngủ, dậy sớm) hoặc ngủ quá nhiều.
• Ăn uống và cân nặng:Chán ăn, sụt cân hoặc ăn nhiều, tăng cân.
• Năng lượng và vận động: Mệt mỏi, kiệt sức, chậm chạp hoặc bồn chồn, kích động.
• Suy nghĩ: Khó tập trung, ghi nhớ, ra quyết định, cảm thấy vô dụng, tội lỗi. 

Khi nào nên đến gặp bác sĩ?

• Khi các triệu chứng trên kéo dài hơn 2 tuần.
• Khi các triệu chứng gây cản trở lớn đến công việc, học tập, các mối quan hệ.
• Khi điều trị không hiệu quả hoặc gặp tác dụng phụ từ thuốc. 

Các triệu chứng kéo dài hơn 2 tuần thì cần phải đi khám bác sĩ để chẩn đoán

Xem thêm: Dấu hiệu bệnh trầm cảm thường gặp bạn không nên bỏ qua

Các tiêu chí chẩn đoán trầm cảm theo y khoa

Các tiêu chí chẩn đoán trầm cảm theo y khoa chủ yếu dựa trên hai hệ thống tiêu chuẩn phổ biến: ICD-10 (của WHO) và DSM-5 (của Hiệp hội Tâm thần Mỹ). Những tiêu chí này giúp bác sĩ xác định rối loạn trầm cảm dựa trên triệu chứng, thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến chức năng hàng ngày. Chẩn đoán cần loại trừ các nguyên nhân khác như bệnh lý nội khoa hoặc tác dụng phụ thuốc.​
Tiêu chí ICD-10
Theo ICD-10, chẩn đoán trầm cảm yêu cầu ít nhất 4 triệu chứng chính trong 2 tuần, bao gồm ít nhất 2 triệu chứng cốt lõi: tâm trạng trầm buồn, mất hứng thú, niềm vui, hoặc mệt mỏi giảm năng lượng. Các triệu chứng khác gồm rối loạn giấc ngủ, chán ăn thay đổi cân nặng, giảm tập trung, cảm giác tội lỗi vô giá trị, kích động, chậm chạp vận động và ý tưởng tự sát. Phân độ: nhẹ (4-5 triệu chứng), trung bình (6-7), nặng (≥8, có thể kèm loạn thần).​
Tiêu chí DSM-5
DSM-5 yêu cầu ≥5 trong 9 triệu chứng trong 2 tuần, với ít nhất một là tâm trạng trầm buồn hoặc mất hứng thú, khoái cảm, gây suy giảm rõ rệt chức năng. Các triệu chứng: thay đổi khẩu vị, cân nặng, mất ngủ, ngủ nhiều, kích động, chậm chạp, mệt mỏi, cảm giác vô giá trị, tội lỗi, giảm tập trung, do dự, ý tưởng tự sát, tử vong. Không do chất gây nghiện hoặc bệnh lý khác và không phải phản ứng tang tóc bình thường.​
Lưu ý chẩn đoán
Chẩn đoán cần khám lâm sàng toàn diện, loại trừ các rối loạn khác như rối loạn lưỡng cực hoặc schizophrenia. Thang đo hỗ trợ như PHQ-9 giúp đánh giá mức độ nhưng không thay thế chẩn đoán chuyên môn. Khuyến cáo gặp bác sĩ tâm thần để đánh giá chính xác.

Cách chẩn đoán trầm cảm phổ biến hiện nay

Chẩn đoán trầm cảm ở người trưởng thành là một quá trình toàn diện, kết hợp nhiều phương pháp và công cụ chuyên môn nhằm đánh giá chính xác tình trạng sức khỏe tâm thần của người bệnh. Trong đó, các thang đo và bảng câu hỏi sàng lọc trầm cảm được xem là công cụ phổ biến và có giá trị cao trong thực hành lâm sàng.
Những bảng đánh giá này tập trung khai thác các khía cạnh như cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và các triệu chứng cơ thể mà người bệnh gặp phải trong cuộc sống hằng ngày. Tiêu biểu có thể kể đến thang đo Beck Depression Inventory (BDI) hay thang đo Hamilton Depression Rating Scale (HDRS). 
Thông qua các công cụ này, bác sĩ có thể xác định mức độ trầm cảm từ nhẹ, trung bình đến nặng, qua đó làm cơ sở xây dựng phác đồ điều trị phù hợp. Ngoài ra, việc sử dụng thang đo định kỳ còn giúp theo dõi hiệu quả điều trị và kịp thời điều chỉnh khi cần thiết.
Bên cạnh các công cụ đánh giá tiêu chuẩn, phỏng vấn lâm sàng với bác sĩ chuyên khoa tâm lý hoặc tâm thần đóng vai trò then chốt trong chẩn đoán trầm cảm. Trong các buổi trao đổi trực tiếp, bác sĩ sẽ khai thác chi tiết tiền sử sức khỏe tâm thần, các biểu hiện hiện tại cũng như những yếu tố nguy cơ như áp lực công việc, sang chấn tâm lý, mất mát cá nhân hoặc mâu thuẫn gia đình.
Với chuyên môn và kinh nghiệm lâm sàng, bác sĩ không chỉ đưa ra chẩn đoán chính xác mà còn tư vấn hướng điều trị tối ưu cho từng trường hợp cụ thể. Các phương pháp điều trị có thể bao gồm liệu pháp tâm lý, sử dụng thuốc chống trầm cảm hoặc phối hợp cả hai. 
Đồng thời, người bệnh còn được hướng dẫn cách xây dựng kỹ năng thích ứng, quản lý cảm xúc và nhận được sự hỗ trợ liên tục trong suốt quá trình điều trị, giúp cải thiện sức khỏe tinh thần một cách bền vững.

Có thể chẩn đoán trầm cảm bằng các thang đo và bảng câu hỏi

Sau khi chẩn đoán bệnh trầm cảm cần làm gì?

Sau khi có kết quả chẩn đoán trầm cảm, người bệnh cần chủ động phối hợp điều trị để đạt hiệu quả tốt nhất.
Tuân thủ điều trị chuyên môn:

• Gặp bác sĩ: Tiếp tục tái khám đúng lịch, không tự ý ngưng thuốc hay thay đổi liều.
• Trị liệu tâm lý: Tham gia các buổi trị liệu tâm lý như trị liệu nhận thức hành vi, trị liệu vẽ tranh, âm nhạc để hiểu rõ bệnh và học kỹ năng đối phó.
• Thuốc (nếu có): Sử dụng thuốc chống trầm cảm theo đúng chỉ định, vì thuốc có thể có tác dụng phụ và cần theo dõi chặt chẽ. 

Thay đổi lối sống và chăm sóc bản thân:

• Dinh dưỡng: Ăn uống cân bằng, đủ chất, chia nhỏ bữa nếu chán ăn. Tránh bỏ bữa.
• Tập thể dục: Vận động nhẹ nhàng như đi bộ, yoga, bơi lội để cơ thể tiết ra endorphins, cải thiện tâm trạng.
• Ngủ đủ giấc: Duy trì lịch ngủ 7-8 tiếng/ngày.
• Hạn chế chất kích thích: Tránh rượu, bia, cà phê, thuốc lá vì chúng làm trầm trọng thêm triệu chứng.
• Tiếp xúc ánh sáng: Dành thời gian ra ngoài trời, tắm nắng. 

Hỗ trợ tinh thần:

• Chia sẻ: Tâm sự với người thân, bạn bè đáng tin cậy. Đừng ngại nói ra cảm xúc của mình.
• Viết nhật ký: Ghi lại suy nghĩ, cảm xúc giúp bạn nhìn nhận vấn đề rõ hơn.
• Thực hành chánh niệm: Thiền, tập thở sâu để giảm lo âu.
• Tìm lại sở thích: Dành thời gian cho những hoạt động yêu thích. 

Thay đổi góc nhìn:

• Chấp nhận: Thừa nhận bạn không thể kiểm soát mọi thứ và chấp nhận cảm xúc hiện tại.
• Tận hưởng hiện tại: Tập trung vào những điều nhỏ nhặt trong ngày.
• Đặt mục tiêu nhỏ: Đặt ra những mục tiêu dễ đạt được để tạo cảm giác thành tựu. 

Cảnh giác với các dấu hiệu nguy hiểm
Gọi bác sĩ ngay nếu có ảo giác, hoang tưởng, hoặc có ý định tự tử. 

Xem thêm: 

Di chứng của bệnh trầm cảm và cách giảm thiểu hiệu quả

Các loại trầm cảm phổ biến nhất bạn cần biết

Câu hỏi thường gặp

1. Chẩn đoán bệnh trầm cảm mất bao lâu?
Thông thường, quá trình chẩn đoán trầm cảm có thể mất từ 30–90 phút, tùy mức độ phức tạp và sự hợp tác của người bệnh.
2. Chẩn đoán trầm cảm có cần nhập viện không?
Đa số trường hợp không cần nhập viện. Tuy nhiên, nếu có nguy cơ tự sát cao hoặc trầm cảm nặng, bác sĩ có thể chỉ định nhập viện để theo dõi.
3. Trầm cảm nhẹ có cần chẩn đoán không?
Có. Trầm cảm nhẹ nếu không được chẩn đoán và can thiệp sớm có thể tiến triển thành trầm cảm nặng.
4. Trẻ em và người cao tuổi chẩn đoán trầm cảm thế nào?
Ở trẻ em và người cao tuổi, chẩn đoán trầm cảm cần:

• Phỏng vấn người thân.
• Quan sát hành vi.
• Sử dụng thang đo phù hợp độ tuổi.

5. Chi phí chẩn đoán trầm cảm là bao nhiêu?
Chi phí chẩn đoán trầm cảm phụ thuộc vào:

• Cơ sở y tế.
• Bác sĩ chuyên khoa.
• Các xét nghiệm đi kèm.
• Mức chi phí thường dao động từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng.

Kết luận 

Chẩn đoán trầm cảm là bước nền tảng giúp người bệnh hiểu đúng tình trạng sức khỏe tinh thần của mình và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Việc chẩn đoán sớm, đúng tiêu chuẩn y khoa không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị mà còn giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng. Nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu nghi ngờ, đừng ngần ngại tìm đến bác sĩ để được chẩn đoán trầm cảm kịp thời và chính xác.