Chẩn đoán trầm cảm sau sinh như thế nào? Tiêu chuẩn mới nhất

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh là bước quan trọng giúp xác định chính xác tình trạng rối loạn tâm trạng ở người mẹ sau sinh, từ đó có hướng điều trị phù hợp và kịp thời. Việc phát hiện sớm không chỉ giúp cải thiện sức khỏe tinh thần của mẹ mà còn giảm nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển của em bé và hạnh phúc gia đình. Trong bài viết này, hãy cùng Thuốc Hướng Thần tìm hiểu các tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm sau sinh mới nhất, thời điểm nên đi khám và phương pháp điều trị thường được áp dụng.

Vì sao cần chẩn đoán trầm cảm sau sinh sớm?

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh sớm giúp phát hiện đúng tình trạng bệnh, đánh giá mức độ nghiêm trọng và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp. Điều này không chỉ giúp người mẹ cải thiện sức khỏe tinh thần nhanh hơn mà còn giảm nguy cơ ảnh hưởng đến việc chăm sóc em bé và chất lượng cuộc sống của cả gia đình.

• Điều trị kịp thời, tăng khả năng hồi phục

Khi được chẩn đoán sớm, người bệnh có thể can thiệp ngay bằng liệu pháp tâm lý, thay đổi lối sống hoặc sử dụng thuốc khi cần. Điều trị ở giai đoạn đầu thường mang lại hiệu quả tốt hơn và rút ngắn thời gian hồi phục.

Cần chẩn đoán trầm cảm sau sinh sớm để điều trị kịp thời

• Ngăn ngừa biến chứng nghiêm trọng

Nếu không được phát hiện và điều trị, trầm cảm sau sinh có thể tiến triển nặng, khiến người mẹ mất khả năng chăm sóc bản thân và em bé, thậm chí xuất hiện ý nghĩ hoặc hành vi tự làm hại bản thân trong một số trường hợp.

• Bảo vệ sức khỏe của mẹ và sự phát triển của trẻ

Người mẹ có sức khỏe tinh thần ổn định sẽ dễ dàng gắn kết với con, chăm sóc trẻ tốt hơn và tạo môi trường phát triển tích cực cho em bé trong những năm đầu đời.

• Phân biệt với các rối loạn tâm lý khác sau sinh

Sau sinh, nhiều phụ nữ có thể trải qua tình trạng buồn bã thoáng qua hoặc các rối loạn tâm lý khác. Việc chẩn đoán trầm cảm sau sinh giúp bác sĩ xác định chính xác nguyên nhân để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm sau sinh hiện nay

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần dựa trên quá trình thăm khám, khai thác triệu chứng và loại trừ các nguyên nhân bệnh lý khác. Hiện nay, hai bộ tiêu chuẩn được sử dụng phổ biến nhất là DSM-5 (Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ) và ICD-10 (Tổ chức Y tế Thế giới). Đây là những tiêu chuẩn giúp đánh giá mức độ triệu chứng, thời gian xuất hiện và mức độ ảnh hưởng của bệnh đến cuộc sống của người mẹ.

Bên cạnh việc đánh giá các biểu hiện tâm lý, bác sĩ cũng có thể chỉ định một số xét nghiệm cận lâm sàng trong trường hợp cần thiết nhằm loại trừ các bệnh lý thực thể hoặc hỗ trợ quá trình chẩn đoán trầm cảm sau sinh.

1. Tiêu chuẩn chẩn đoán theo DSM-5

Theo DSM-5, người bệnh được xem là có giai đoạn trầm cảm nếu xuất hiện ít nhất 5 triệu chứng dưới đây trong thời gian từ 2 tuần trở lên. Các triệu chứng phải gây ra sự thay đổi rõ rệt so với trạng thái trước đó và trong số này bắt buộc phải có ít nhất một trong hai triệu chứng cốt lõi là khí sắc trầm cảm hoặc mất hứng thú với các hoạt động thường ngày.

Các triệu chứng bao gồm:

• Tâm trạng buồn bã, chán nản hoặc trống rỗng kéo dài gần như suốt cả ngày.
• Mất hoặc giảm rõ rệt sự hứng thú đối với những hoạt động từng yêu thích, kể cả việc chăm sóc em bé hoặc giao tiếp với người thân.
• Thay đổi cân nặng đáng kể mà không chủ động ăn kiêng, thường là giảm trên 5% trọng lượng cơ thể trong vòng 1 tháng hoặc thay đổi khẩu vị rõ rệt.
• Rối loạn giấc ngủ như mất ngủ, thức dậy quá sớm hoặc ngược lại ngủ quá nhiều nhưng vẫn cảm thấy mệt mỏi.
• Chậm chạp trong lời nói, cử động hoặc ngược lại trở nên bồn chồn, kích động khiến người khác dễ nhận thấy.
• Luôn cảm thấy kiệt sức, thiếu năng lượng dù không làm việc nặng.
• Cảm giác bản thân vô dụng, tự trách bản thân quá mức hoặc luôn mang cảm giác tội lỗi không phù hợp với thực tế.
• Khó tập trung, suy nghĩ chậm, giảm khả năng ghi nhớ và đưa ra quyết định.
• Thường xuyên nghĩ đến cái chết, có ý định hoặc kế hoạch tự sát.

Để chẩn đoán trầm cảm sau sinh theo DSM-5, các triệu chứng trên phải gây ảnh hưởng đáng kể đến khả năng chăm sóc con, công việc, các mối quan hệ xã hội hoặc sinh hoạt hằng ngày. Đồng thời, bác sĩ cần xác định những biểu hiện này không phải do tác dụng của thuốc, chất kích thích hay một bệnh lý nội khoa khác gây ra.

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh với tiêu chuẩn DSM-5

2. Tiêu chuẩn chẩn đoán theo ICD-10

ICD-10 cũng là hệ thống phân loại bệnh được sử dụng rộng rãi trong lâm sàng. Theo tiêu chuẩn này, người bệnh cần có ít nhất 2 trong 3 triệu chứng điển hình dưới đây:

• Khí sắc trầm buồn kéo dài.
• Giảm hoặc mất hoàn toàn sự quan tâm, hứng thú với các hoạt động thường ngày.
• Mệt mỏi, giảm năng lượng dẫn đến giảm khả năng làm việc và sinh hoạt.

Bên cạnh đó, cần xuất hiện ít nhất 3 trong 7 triệu chứng bổ sung sau:

• Khó tập trung hoặc giảm khả năng chú ý.
• Mất tự tin, đánh giá thấp giá trị của bản thân.
• Thường xuyên cảm thấy tội lỗi hoặc cho rằng mình không xứng đáng.
• Có cái nhìn bi quan, mất hy vọng về tương lai.
• Xuất hiện ý nghĩ hoặc hành vi tự làm hại bản thân, tự sát.
• Rối loạn giấc ngủ kéo dài.
• Ăn uống kém ngon miệng hoặc thay đổi khẩu vị.

Để đủ tiêu chuẩn chẩn đoán trầm cảm sau sinh, các biểu hiện trên cần tồn tại liên tục trong ít nhất 2 tuần và gây ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng cuộc sống cũng như khả năng chăm sóc trẻ sơ sinh.

3. Các phương pháp hỗ trợ chẩn đoán trầm cảm sau sinh

Hiện nay không có một xét nghiệm đơn lẻ nào có thể khẳng định chẩn đoán trầm cảm sau sinh. Việc xác định bệnh chủ yếu dựa trên triệu chứng lâm sàng, tiền sử bệnh và các bộ tiêu chuẩn chẩn đoán. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm để hỗ trợ đánh giá hoặc loại trừ các nguyên nhân khác gây ra triệu chứng tương tự.

• Xét nghiệm đánh giá nồng độ serotonin

Serotonin là chất dẫn truyền thần kinh có vai trò quan trọng trong việc điều hòa cảm xúc. Nhiều nghiên cứu ghi nhận người mắc trầm cảm thường có nồng độ serotonin thấp hơn bình thường.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định đo nồng độ serotonin trong huyết tương hoặc dịch não tủy nhằm phục vụ nghiên cứu hoặc hỗ trợ đánh giá. Khi bệnh nhân đáp ứng tốt với thuốc chống trầm cảm, nồng độ serotonin thường có xu hướng cải thiện song song với sự thuyên giảm của các triệu chứng. Tuy nhiên, xét nghiệm này không được sử dụng như tiêu chuẩn độc lập để chẩn đoán trầm cảm sau sinh.

• Điện não đồ (EEG)

Điện não đồ giúp ghi nhận hoạt động điện của não bộ. Một số nghiên cứu cho thấy người mắc trầm cảm có thể xuất hiện tình trạng tăng hoạt động sóng beta và giảm chỉ số hoặc biên độ sóng alpha.

Mặc dù những thay đổi này không đặc hiệu cho bệnh trầm cảm, kết quả điện não đồ vẫn có thể cung cấp thêm thông tin khi bác sĩ cần phân biệt với một số rối loạn thần kinh khác.

Điện não đồ cũng là phương pháp hỗ trợ chẩn đoán trầm cảm sau sinh 

• Chụp cộng hưởng từ (MRI) não

MRI não không phải là phương pháp thường quy trong chẩn đoán trầm cảm sau sinh, nhưng có thể được chỉ định nếu người bệnh xuất hiện các dấu hiệu thần kinh bất thường hoặc bác sĩ nghi ngờ tổn thương não thực thể.

Một số nghiên cứu cho thấy ở người mắc trầm cảm kéo dài có thể ghi nhận sự thay đổi thể tích tại một số vùng não liên quan đến cảm xúc và trí nhớ. Tuy nhiên, những hình ảnh này chỉ mang tính chất hỗ trợ nghiên cứu và không đủ để kết luận người bệnh mắc trầm cảm sau sinh.

Việc chẩn đoán trầm cảm sau sinh cần được thực hiện càng sớm càng tốt để người mẹ được điều trị kịp thời, hạn chế ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, khả năng chăm sóc em bé và mối quan hệ gia đình. Nếu sản phụ có các biểu hiện buồn chán kéo dài trên 2 tuần, mất hứng thú, thường xuyên khóc, cảm thấy vô dụng hoặc xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân hay em bé, cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng đánh giá và can thiệp phù hợp.

Khi nào nên đi khám để được chẩn đoán trầm cảm sau sinh?

Người mẹ nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được chẩn đoán trầm cảm sau sinh nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, đặc biệt khi:

• Cảm thấy buồn bã, tuyệt vọng, lo lắng kéo dài trên 2 tuần.
• Không còn hứng thú với những hoạt động từng yêu thích.
• Thường xuyên mệt mỏi, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều.
• Khó kết nối, chăm sóc hoặc cảm thấy xa cách với em bé.
• Có cảm giác tội lỗi, vô dụng hoặc luôn cho rằng bản thân là người mẹ không tốt.
• Thay đổi rõ rệt về ăn uống, cân nặng hoặc tâm trạng.
• Xuất hiện suy nghĩ làm tổn thương bản thân hoặc em bé.

Ngoài ra, những phụ nữ có tiền sử trầm cảm, rối loạn lo âu, gặp nhiều căng thẳng sau sinh hoặc thiếu sự hỗ trợ từ gia đình cũng nên chủ động thăm khám sớm để được đánh giá nguy cơ và can thiệp kịp thời.

Sau khi chẩn đoán trầm cảm sau sinh sẽ điều trị như thế nào?

Sau khi chẩn đoán trầm cảm sau sinh, bác sĩ sẽ dựa vào mức độ bệnh, tình trạng sức khỏe của người mẹ, khả năng chăm sóc con và các yếu tố liên quan để xây dựng phác đồ điều trị phù hợp. Thông thường, quá trình điều trị là sự kết hợp giữa dùng thuốc, liệu pháp tâm lý và sự hỗ trợ từ gia đình nhằm giúp người mẹ cải thiện cảm xúc, phục hồi chức năng sinh hoạt và phòng ngừa bệnh tái phát.

1. Điều trị bằng thuốc chống trầm cảm

Thuốc chống trầm cảm có tác dụng cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh trong não, từ đó giúp cải thiện tâm trạng, giảm cảm giác buồn bã, lo âu và các triệu chứng khác của trầm cảm. Một số nhóm thuốc thường được bác sĩ cân nhắc sử dụng gồm:

• Thuốc chống trầm cảm 3 vòng (TCA): Nhóm thuốc này tác động lên serotonin và norepinephrine, giúp điều chỉnh cảm xúc. Một số thuốc thường gặp như Amitriptylin, Clomipramin, Imipramin. Tuy nhiên, nhóm thuốc này có thể gây một số tác dụng phụ như buồn ngủ, khô miệng, táo bón hoặc bí tiểu.
• Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI): Đây là nhóm thuốc được sử dụng phổ biến trong điều trị trầm cảm sau sinh nhờ khả năng dung nạp tốt hơn. Một số thuốc thường được kê đơn gồm Fluoxetin, Sertraline, Paroxetine. Một số thuốc trong nhóm này có thể được lựa chọn cho phụ nữ đang cho con bú khi có chỉ định của bác sĩ.
• Một số thuốc khác: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định các loại thuốc khác như Mirtazapine, Selegiline hoặc thuốc hỗ trợ giảm lo âu khi cần thiết.

Việc sử dụng thuốc sau khi chẩn đoán trầm cảm sau sinh cần được theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa. Người mẹ không nên tự ý mua thuốc hoặc thay đổi liều lượng vì thuốc có thể gây tác dụng phụ và ảnh hưởng đến cả mẹ lẫn trẻ thông qua sữa mẹ.

Điều trị bệnh trầm cảm sau sinh bằng thuốc 

2. Điều trị trầm cảm sau sinh không dùng thuốc

Với những trường hợp trầm cảm nhẹ hoặc kết hợp cùng điều trị bằng thuốc, các phương pháp không dùng thuốc đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục.

• Liệu pháp tâm lý: Bác sĩ tâm lý hoặc chuyên gia trị liệu sẽ giúp người mẹ nhận diện suy nghĩ tiêu cực, giải tỏa áp lực sau sinh và học cách đối phó với những khó khăn trong quá trình chăm sóc con. Đây là phương pháp được ưu tiên ở nhiều trường hợp bệnh nhẹ.
• Sự hỗ trợ từ gia đình: Người thân cần quan tâm, lắng nghe và chia sẻ nhiều hơn thay vì tạo thêm áp lực cho sản phụ. Việc hỗ trợ chăm sóc em bé, khuyến khích người mẹ nghỉ ngơi và theo dõi các dấu hiệu bất thường cũng giúp quá trình điều trị đạt hiệu quả tốt hơn.
• Thay đổi lối sống: Người mẹ nên duy trì thời gian nghỉ ngơi hợp lý, vận động nhẹ nhàng, ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, giao tiếp với người thân, bạn bè và tham gia các hoạt động giúp thư giãn tinh thần.

Điều trị trầm cảm sau sinh cần có thời gian và sự phối hợp giữa người bệnh, bác sĩ cùng gia đình. Việc phát hiện sớm và can thiệp đúng cách sau khi chẩn đoán trầm cảm sau sinh sẽ giúp người mẹ nhanh chóng ổn định tâm lý, cải thiện chất lượng cuộc sống và xây dựng mối gắn kết tốt hơn với em bé.

Xem thêm: 

Dấu hiệu trầm cảm sau sinh: 8 biểu hiện mẹ cần biết
Nguyên nhân trầm cảm sau sinh mẹ trẻ dễ mắc phải
Cách chữa bệnh trầm cảm sau sinh giúp cải thiện tâm trạng
Bệnh trầm cảm sau sinh nên ăn gì giúp cải thiện tinh thần?

Kết luận

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh là bước quan trọng giúp phát hiện sớm tình trạng rối loạn tâm lý ở người mẹ và đưa ra phương pháp can thiệp phù hợp. Việc nhận biết các dấu hiệu bất thường, thăm khám đúng thời điểm và tuân thủ hướng dẫn điều trị sẽ giúp người mẹ cải thiện sức khỏe tinh thần, giảm nguy cơ biến chứng. Bên cạnh sự hỗ trợ từ bác sĩ, sự đồng hành của gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục. Chủ động chẩn đoán trầm cảm sau sinh và điều trị sớm chính là cách bảo vệ sức khỏe của mẹ và tạo nền tảng phát triển tốt hơn cho em bé.

Bạn quan tâm đến bệnh trầm cảm và các giải pháp cải thiện tinh thần? Hãy tham khảo Fanpage Thuochuongthan để khám phá thêm nhiều nội dung hữu ích.