Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là gì? Nguyên nhân và cách điều trị

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là tình trạng khó ngủ, ngủ không sâu giấc, hoặc có các hành vi bất thường khi ngủ, ảnh hưởng đến hơn 50% trẻ trong nhóm rối loạn phổ tự kỷ. Nhiều phụ huynh nhận thấy con mình gặp khó khăn trong việc ngủ đúng giờ, ngủ sâu giấc hoặc thường xuyên thức giấc giữa đêm. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ nguyên nhân và cách xử lý đúng. Bài viết này sẽ giúp bạn nắm rõ bản chất của rối loạn giấc ngủ, dấu hiệu nhận biết và hướng điều trị an toàn, khoa học.

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là gì?

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là tình trạng trẻ gặp khó khăn kéo dài trong việc ngủ đúng giờ, ngủ đủ giấc hoặc duy trì giấc ngủ sâu. Trẻ thường mất nhiều thời gian để chìm vào giấc ngủ, dễ tỉnh giấc trong đêm, ngủ ngắn hơn so với nhu cầu phát triển của lứa tuổi, hoặc thể hiện sự phản kháng mạnh trước giờ đi ngủ.
Ở một số trẻ, các rối loạn này còn xuất hiện kèm theo những hành vi như nói mớ, bật dậy hoảng sợ, hay đi lại trong trạng thái mộng du. Những vấn đề về giấc ngủ không chỉ làm trẻ mệt mỏi, thiếu tỉnh táo vào ban ngày mà còn ảnh hưởng đến khả năng chú ý, học hỏi, kiểm soát hành vi và tương tác xã hội.
Việc ngủ không chất lượng lặp đi lặp lại có thể làm trầm trọng thêm các biểu hiện tự kỷ, khiến cha mẹ và trẻ đều gặp nhiều căng thẳng, dẫn đến giảm chất lượng cuộc sống.

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là tình trạng trẻ gặp khó khăn trong việc ngủ đủ giấc

Nguyên nhân rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ

Giấc ngủ là thời gian để cơ thể và não bộ nghỉ ngơi, củng cố trí nhớ và phục hồi năng lượng. Ở trẻ tự kỷ, các rối loạn liên quan đến giấc ngủ xuất hiện với tần suất khá cao, khiến trẻ dễ thức dậy giữa đêm, ngủ gián đoạn hoặc không đạt đủ thời lượng ngủ theo độ tuổi. Dưới đây là những nguyên nhân rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ thường gặp:

• Rối loạn tiểu tiện

Một số trẻ tự kỷ gặp vấn đề liên quan đến tiểu tiện như dễ bị kích thích bàng quang hoặc tè dầm về đêm. Cảm giác khó chịu khiến trẻ tỉnh giấc giữa chừng, khó ngủ lại và làm giấc ngủ bị chia nhỏ.

• Hưng phấn quá mức và nhạy cảm giác quan

Trẻ tự kỷ thường có xu hướng hoạt động liên tục, khó thư giãn trước khi ngủ. Đồng thời, các kích thích từ âm thanh, ánh sáng hoặc nhiệt độ thay đổi cũng dễ khiến trẻ phản ứng mạnh hơn, gây khó khăn để vào giấc và duy trì giấc ngủ sâu.

• Yếu tố tâm lý cảm xúc

Lo âu, căng thẳng hoặc những khó khăn trong việc biểu đạt cảm xúc khiến trẻ luôn trong trạng thái cảnh giác. Hệ thần kinh không thể nghỉ ngơi đúng lúc khiến trẻ trằn trọc, ngủ chập chờn hoặc thức dậy nhiều lần trong đêm.

• Tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc hỗ trợ điều trị hành vi hoặc các triệu chứng liên quan đến tự kỷ có thể gây ảnh hưởng đến chu kỳ giấc ngủ. Việc dùng thuốc gần giờ ngủ hoặc liều lượng chưa phù hợp dễ dẫn đến khó ngủ hoặc ngủ không sâu.

• Yếu tố môi trường

Ánh sáng mạnh, tiếng ồn, phòng ngủ quá nóng hoặc quá lạnh đều là những tác nhân cản trở giấc ngủ. Trẻ tự kỷ thường nhạy cảm với môi trường xung quanh, nên chỉ cần thay đổi nhỏ cũng tạo ra phản ứng mạnh.

• Thay đổi thói quen hoặc nề nếp sinh hoạt

Những biến động trong cuộc sống như chuyển nhà, đi xa, đổi lớp học hoặc lịch sinh hoạt mới có thể khiến trẻ bất an, từ đó gây ra rối loạn giấc ngủ. Một số trẻ cần nhiều thời gian để thích nghi lại.
Rối loạn giấc ngủ không chỉ khiến trẻ mệt mỏi, cáu gắt, khó kiểm soát cảm xúc vào ngày hôm sau mà còn ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của cả gia đình. Do đó, việc hiểu rõ nguyên nhân và áp dụng giải pháp phù hợp là rất quan trọng để giúp trẻ có giấc ngủ tốt hơn, phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần.

Xem thêm: Nguyên nhân gây rối loạn giấc ngủ khiến bạn ngủ không ngon

Dấu hiệu nhận biết rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ

Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc thiết lập nhịp ngủ, thức ổn định. Các biểu hiện có thể khác nhau tùy vào độ tuổi, mức độ rối loạn và đặc điểm hành vi của từng trẻ, nhưng thường gặp nhất là:

• Khó bắt đầu giấc ngủ

Mặc dù đã được đưa lên giường, trẻ vẫn trằn trọc rất lâu, mất trên 30 phút mới chìm vào ngủ. Một số trẻ phải cần đến sự hỗ trợ từ người lớn mới có thể thư giãn.

Trẻ khó đi vào giấc ngủ là dấu hiệu của rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ

• Giấc ngủ nông, dễ bị đánh thức

Tiếng động nhỏ, ánh sáng, hay cảm giác khó chịu từ quần áo, chăn gối đều có thể khiến trẻ tỉnh giấc. Giấc ngủ thiếu sâu làm trẻ không được nghỉ ngơi đúng cách.

• Thức giấc nhiều lần trong đêm

Có trẻ tỉnh dậy 2–3 lần, thậm chí nhiều hơn. Khi đã tỉnh, trẻ thường khó ngủ lại, khiến giấc ngủ bị chia nhỏ thành từng đoạn.

• Dậy sớm bất thường

Một dấu hiệu phổ biến là trẻ thức dậy rất sớm, khoảng 4–5 giờ sáng và hoàn toàn không thể ngủ tiếp, dù cơ thể vẫn mệt.

• Ngủ ít hơn so với nhu cầu của độ tuổi

Nhiều trẻ mẫu giáo chỉ ngủ 6–7 giờ mỗi đêm, trong khi trẻ bình thường cần từ 10–12 giờ. Thời lượng ngủ thiếu hụt kéo dài gây ảnh hưởng đến sức khỏe và hành vi.

• Buồn ngủ vào ban ngày

Trẻ có thể ngủ gà gật, uể oải, mất tập trung khi học hoặc khi chơi. Tình trạng này kéo dài làm giảm năng lực học tập và tương tác.

• Phản ứng tiêu cực trước giờ đi ngủ

Trẻ la hét, chống đối, né tránh lên giường hoặc bám lấy cha mẹ. Nhiều trẻ biểu hiện lo sợ, căng thẳng rõ rệt khi đến giờ ngủ.

• Hành vi bất thường trong khi ngủ

Một số trẻ xuất hiện mộng du, nói mớ, giật mình hoặc co giật. Đây có thể là dấu hiệu của rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ hoặc các vấn đề thần kinh kèm theo.
Khi những biểu hiện này lặp lại thường xuyên trong nhiều tuần liền, phụ huynh nên ghi chép thời điểm ngủ, thời gian thức dậy, tần suất thức giữa đêm và đưa trẻ đến cơ sở chuyên khoa để được đánh giá chính xác.

Rối loạn giấc ngủ ảnh hưởng thế nào đến trẻ tự kỷ?

Giấc ngủ là yếu tố then chốt để não bộ và cơ thể trẻ phát triển. Khi trẻ tự kỷ ngủ không đủ, nhiều biểu hiện liên quan đến rối loạn tự kỷ trở nên rõ ràng và nghiêm trọng hơn. Một số tác động thường thấy bao gồm:

• Tăng hành vi tiêu cực

Trẻ dễ trở nên cáu gắt, kích động, la hét hoặc bộc phát hành vi hung hăng. Một số trẻ còn có xu hướng tự làm đau bản thân khi căng thẳng hoặc mệt mỏi.

• Giảm khả năng tập trung và tiếp thu

Thiếu ngủ khiến trẻ uể oải, khó duy trì sự chú ý, khả năng học tập, ghi nhớ và phản ứng trong giờ trị liệu giảm sút. Việc thực hiện nhiệm vụ hàng ngày trở nên chậm chạp và kém hiệu quả.

• Rối loạn cảm xúc và tăng lo âu

Khi không được ngủ đủ giấc, trẻ dễ mất kiểm soát cảm xúc, hay bồn chồn, căng thẳng hoặc sợ hãi trước những kích thích tưởng chừng rất nhỏ. Những phản ứng cảm xúc này tạo ra vòng lặp khiến giấc ngủ càng trở nên tệ hơn.

• Ảnh hưởng sức khỏe thể chất

Thiếu ngủ lâu dài làm hệ miễn dịch suy yếu, trẻ dễ mắc bệnh hơn và hồi phục chậm. Một số nghiên cứu còn cho thấy nguy cơ rối loạn chuyển hóa, béo phì hoặc tăng cân bất thường ở nhóm trẻ ngủ kém.

• Cản trở quá trình can thiệp và trị liệu

Khi trẻ mệt mỏi và dễ kích động, hiệu quả của các chương trình can thiệp như trị liệu hành vi, ngôn ngữ, giáo dục chuyên biệt đều bị giảm. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tiến bộ của trẻ trong thời gian dài.
Giấc ngủ chất lượng là nền tảng quan trọng để trẻ tự kỷ phát triển tối ưu. Do đó, việc nhận biết và xử lý sớm các rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ sẽ giúp cải thiện cả sức khỏe thể chất, cảm xúc và khả năng học tập của trẻ.

Xem thêm: Tác hại của rối loạn giấc ngủ ảnh hưởng cơ thể ra sao?

Cách chẩn đoán rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ

Để xác định trẻ tự kỷ có gặp vấn đề về giấc ngủ hay không, bác sĩ sẽ thu thập thông tin từ nhiều nguồn và sử dụng các công cụ đánh giá chuyên môn. Việc chẩn đoán cần toàn diện để loại trừ các nguyên nhân khác và tìm ra hướng can thiệp phù hợp. Quy trình thường bao gồm:
Trao đổi với phụ huynh hoặc người chăm sóc: Bác sĩ sẽ hỏi chi tiết về thói quen ngủ của trẻ, khi nào các dấu hiệu xuất hiện, mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt ban ngày, cũng như những yếu tố có thể liên quan như căng thẳng, thay đổi môi trường hoặc thuốc đang sử dụng.
Ghi chép nhật ký giấc ngủ: Người chăm sóc được hướng dẫn theo dõi giấc ngủ của trẻ trong 1–2 tuần. Nhật ký sẽ ghi rõ thời gian đi ngủ, thời điểm thức giấc, số lần tỉnh giữa đêm, thời gian ngủ tổng thể và những hành vi kèm theo. Đây là cơ sở để nhận diện mô hình ngủ – thức.
Sử dụng bảng câu hỏi chuẩn hóa: Những công cụ như CSHQ (Children’s Sleep Habits Questionnaire) giúp sàng lọc nhanh các dạng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ thường gặp. Kết quả cho thấy những lĩnh vực cần can thiệp và giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán.
Đa ký giấc ngủ (Polysomnography): Trong những trường hợp phức tạp, trẻ có thể được theo dõi qua đêm tại bệnh viện. Hệ thống máy móc sẽ ghi lại hoạt động sóng não, nhịp tim, hơi thở, cử động cơ và oxy máu để phát hiện các bất thường sinh lý trong khi ngủ, ví dụ như ngưng thở khi ngủ, rối loạn vận động chi.
Thăm khám chuyên sâu: Nếu nghi ngờ có rối loạn tâm lý, rối loạn cảm giác hoặc vấn đề thần kinh đi kèm, bác sĩ sẽ chỉ định trẻ gặp chuyên gia phù hợp như tâm lý lâm sàng, bác sĩ thần kinh nhi hoặc chuyên gia can thiệp hành vi để đánh giá thêm.
Chẩn đoán chính xác đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chiến lược điều trị, giúp trẻ cải thiện chất lượng giấc ngủ và nâng cao khả năng học tập, cảm xúc cũng như hành vi trong cuộc sống hằng ngày.

Làm sao để trẻ tự kỷ ngủ ngon?

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là tình trạng phổ biến và có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe, hành vi và quá trình phát triển. Việc xây dựng thói quen ngủ khoa học và môi trường phù hợp sẽ giúp trẻ cải thiện chất lượng giấc ngủ đáng kể. Cha mẹ có thể áp dụng những phương pháp sau:

• Duy trì giờ ngủ cố định

Hãy tạo lịch ngủ đều đặn mỗi ngày và tuân thủ nghiêm túc, kể cả cuối tuần. Khi cơ thể quen với khung giờ đi ngủ và thức dậy, trẻ dễ chìm vào giấc ngủ hơn và ngủ sâu hơn.

Duy trì cho trẻ ngủ giờ cố định 

• Tối ưu hóa không gian ngủ

Phòng ngủ nên yên tĩnh, ánh sáng dịu, nhiệt độ dễ chịu và an toàn. Có thể sử dụng rèm che sáng, tiếng ồn trắng hoặc thú bông yêu thích để trẻ cảm thấy an tâm và thư giãn.

• Hạn chế kích thích trước giờ ngủ

Ngưng các hoạt động quá sôi động trước giờ ngủ, đặc biệt là xem tivi, điện thoại, trò chơi điện tử. Thay vào đó, phụ huynh có thể đọc sách, nghe nhạc nhẹ hoặc chơi các hoạt động thư giãn để cơ thể trẻ hạ nhiệt.

• Tăng cường vận động ban ngày

Vận động thể chất đều đặn giúp trẻ tiêu hao năng lượng, dễ ngủ vào buổi tối. Tuy nhiên, nên tránh các trò vận động quá mạnh ngay trước giờ ngủ vì có thể khiến trẻ tỉnh táo hơn.

• Sử dụng kỹ thuật thư giãn

Các bài tập hít thở sâu, massage nhẹ, ôm ấp, hoặc các hình thức thư giãn như yoga dành cho trẻ có thể giúp giảm căng thẳng, tạo cảm giác an toàn và dễ dàng đi vào giấc ngủ.

• Lưu ý chế độ ăn uống

Tránh cho trẻ ăn đồ ngọt, uống nước có caffeine hoặc các loại đồ ăn kích thích vào buổi chiều tối. Nên ưu tiên thực phẩm dễ tiêu và bữa tối cách giờ ngủ ít nhất 2–3 giờ.
Nếu đã áp dụng các biện pháp trên nhưng tình trạng không cải thiện, cha mẹ nên đưa trẻ khám chuyên khoa để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời. Việc can thiệp đúng cách sẽ giúp trẻ có giấc ngủ sâu hơn, tinh thần ổn định hơn, đồng thời mang lại sự nhẹ nhõm cho cả gia đình.

Lời khuyên dành cho cha mẹ 

Ngoài việc tuân thủ các phương pháp điều trị theo chỉ định của bác sĩ, phụ huynh đóng vai trò rất quan trọng trong việc xây dựng thói quen ngủ lành mạnh cho trẻ. Điều cốt lõi là cần kiên nhẫn, đồng hành cùng con và tránh tạo áp lực tâm lý.
Một số lưu ý quan trọng:

• Đưa trẻ đi khám và điều trị theo đúng tình trạng thực tế. Không tự chẩn đoán hay áp dụng các phương pháp lan truyền trên mạng.
• Không quát mắng, ép buộc hoặc dùng hình phạt khi trẻ không chịu ngủ. Điều này có thể làm trẻ căng thẳng, khiến rối loạn giấc ngủ nặng hơn.
• Quan sát và ghi nhận các dấu hiệu bất thường trong giấc ngủ. Ví dụ: khó ngủ kéo dài, thường xuyên tỉnh giấc ban đêm, ác mộng, ngủ ngày quá nhiều…
• Đưa trẻ đi khám bác sĩ sớm nếu tình trạng rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ kéo dài từ 2–4 tuần và không cải thiện.
• Tuân thủ tuyệt đối chỉ định của bác sĩ khi sử dụng thuốc. Không tự ý tăng liều, giảm liều hoặc mua thuốc hỗ trợ giấc ngủ cho trẻ, đặc biệt là các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương.

Phụ huynh nên ghi nhớ: mục tiêu không chỉ là giúp trẻ ngủ đủ giấc, mà còn tạo ra môi trường an toàn, thoải mái để con phát triển tốt về thể chất lẫn tâm lý.

Xem thêm: Rối loạn giấc ngủ ở người trẻ: Nguyên nhân và mức độ nguy hiểm

Kết luận 

Rối loạn giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là vấn đề phổ biến nhưng hoàn toàn có thể cải thiện nếu phụ huynh hiểu rõ nguyên nhân, áp dụng thói quen khoa học và theo dõi sức khỏe tổng thể của trẻ. Việc điều trị không chỉ giúp trẻ có giấc ngủ chất lượng, mà còn hỗ trợ phát triển nhận thức, hành vi và giúp cả gia đình có cuộc sống thoải mái hơn. 
Trong trường hợp cần thiết, hãy tìm tới bác sĩ chuyên khoa hoặc nhà trị liệu để được tư vấn đúng và an toàn, tránh tự điều trị sai cách. Giấc ngủ tốt là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của trẻ tự kỷ và chất lượng cuộc sống của gia đình.