Ngủ li bì: Chứng rối loạn giấc ngủ kéo dài cần điều trị

Ngủ li bì là tình trạng buồn ngủ quá mức ban ngày, mệt mỏi triền miên dù đã ngủ đủ giấc, khác biệt với ngủ nhiều thông thường vì dậy vẫn uể oải, không tỉnh táo, ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập và công việc. Đây không phải đơn thuần là ngủ nhiều mà là dấu hiệu của chứng rối loạn giấc ngủ. Vậy ngủ li bì nguyên nhân do đâu, nguy hiểm thế nào và cần điều trị ra sao? Cùng Thuốc Hướng Thần tìm hiểu qua bài viết bên dưới để hiểu rõ hơn nhé. 

Ngủ li bì là gì?

Ở người bình thường, sau khi ngủ đủ giấc, cơ thể sẽ tỉnh táo, đầu óc minh mẫn và không còn cảm giác buồn ngủ. Nhưng với hội chứng ngủ li bì, người bệnh vẫn cảm thấy buồn ngủ liên tục, dù đã ngủ đủ hoặc thậm chí ngủ nhiều hơn thời gian, tức là trên 10-11 giờ mỗi ngày. 
Hội chứng ngủ li bì được xem là một dạng rối loạn giấc ngủ, trái ngược với mất ngủ. Những cơn buồn ngủ dai dẳng, kéo dài khiến việc học tập, tập trung làm việc hay tham gia các hoạt động hằng ngày như lái xe, vận hành máy móc trở nên khó khăn. Trong nhiều trường hợp, tình trạng này còn tiềm ẩn nguy cơ tai nạn, ảnh hưởng đến người bệnh và những người xung quanh.

Ngủ li bì là tình trạng ngủ quá mức dù đã ngủ đủ

Nguyên nhân gây ngủ li bì phổ biến

Tình trạng ngủ li bì xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau, từ rối loạn giấc ngủ, bệnh lý, tâm lý cho đến thói quen sinh hoạt hoặc dùng thuốc kéo dài. Sau đây là phân tích chi tiết về các nguyên nhân gây ngủ li bì:

Rối loạn giấc ngủ

Những vấn đề về rối loạn giấc ngủ là nguyên nhân phổ biến khiến người bệnh rơi vào trạng thái ngủ li bì, buồn ngủ suốt ngày dù ban đêm đã ngủ đủ. Chất lượng giấc ngủ kém khiến não bộ không hồi phục năng lượng, từ đó gây mệt mỏi và giảm tỉnh táo.
Một số rối loạn liên quan:

• Chứng ngủ rũ: Đây là bệnh lý thần kinh hiếm gặp, đặc trưng bởi các cơn buồn ngủ không thể kiểm soát. Người bệnh thiếu hụt orexin, là chất giúp duy trì trạng thái tỉnh táo, vì vậy có thể ngủ gục đột ngột ngay khi đang làm việc hoặc di chuyển.
• Ngưng thở khi ngủ: Tắc nghẽn đường thở lặp lại trong lúc ngủ làm hơi thở bị gián đoạn nhiều lần, oxy máu giảm và giấc ngủ bị đứt đoạn. Não không nghỉ ngơi đủ, khiến ban ngày luôn thấy mệt và buồn ngủ.
• Mất ngủ mạn tính: Khó ngủ, ngủ không sâu kéo dài trên 3 tháng khiến cơ thể thiếu phục hồi, dễ dẫn đến cơn buồn ngủ kéo dài vào ban ngày.

Các bệnh lý nền

Nhiều loại bệnh có thể gây ảnh hưởng đến trung tâm điều khiển chu kỳ ngủ, thức của não, làm rối loạn sự tỉnh táo.
Các yếu tố liên quan gồm:

• Tổn thương não: Chấn thương sọ não, u não, viêm màng não… có thể tác động đến vùng dưới đồi và hệ lưới hoạt hóa, làm nhiễu tín hiệu tỉnh thức.
• Nhiễm trùng nặng: Khi cơ thể chống lại vi khuẩn hoặc virus, các cytokine viêm được phóng thích khiến hệ thần kinh trung ương mệt mỏi, tạo cảm giác buồn ngủ kéo dài.
• Rối loạn chuyển hóa: Suy giáp, tiểu đường, bệnh gan, thận mạn tính có thể làm giảm năng lượng tế bào, khiến cơ thể dễ ngủ li bì để tiết kiệm năng lượng.

Sức khỏe tinh thần

Các rối loạn tâm lý và cảm xúc kéo dài có thể tiêu hao năng lượng thần kinh, từ đó làm tăng nhu cầu ngủ.

• Lo âu kéo dài: Người bị lo âu thường căng thẳng, khó thư giãn. Stress kích hoạt liên tục trục HPA khiến cortisol và melatonin mất cân bằng, làm đảo lộn nhịp sinh học và gây buồn ngủ vào ban ngày.
• Trầm cảm: Cảm giác buồn bã, mất hứng thú, thiếu năng lượng và suy giảm hoạt động của serotonin, dopamine, noradrenaline khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái ngủ nhiều, mệt mỏi, khó tập trung.
• Stress kéo dài: Áp lực học tập, nợ nần, chia tay, thất bại… có thể khiến não bộ quá tải. Ngủ li bì đôi khi là phản ứng tự bảo vệ nhằm giảm căng thẳng.

Nguyên nhân gây ngủ li bì là do tinh thần căng thẳng, mệt mỏi

Tác dụng phụ của thuốc

Một số loại thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương và gây buồn ngủ. Nguy cơ tăng lên khi sử dụng lâu dài hoặc dùng liều cao.
Các nhóm thuốc thường liên quan:

• Thuốc an thần, thuốc chống lo âu: Tăng hoạt tính GABA – chất gây thư giãn, vì vậy dễ làm người dùng buồn ngủ.
• Thuốc chống trầm cảm thế hệ cũ: Có thể gây tác dụng kháng cholinergic, làm giảm tỉnh táo và tạo cảm giác mệt mỏi.
• Thuốc kháng histamin thế hệ cũ: Dùng trị dị ứng nhưng đồng thời chặn histamin – chất giúp duy trì tỉnh thức.
• Thuốc giảm đau opioid: Tác động lên thụ thể opioid gây an thần, thư giãn, khiến cơ thể dễ rơi vào cơn ngủ sâu.

Lối sống và thói quen sinh hoạt

Không phải lúc nào ngủ li bì cũng là do bệnh. Nhiều người bị ảnh hưởng bởi các thói quen hằng ngày:

• Thiếu ngủ kéo dài: Thức khuya, ngủ không đủ 7–8 giờ khiến cơ thể tích tụ nợ ngủ, dẫn đến buồn ngủ vào ban ngày.
• Dùng rượu, chất kích thích: Ban đầu gây hưng phấn nhưng làm rối loạn giấc ngủ về sau, khiến người dùng không ngủ sâu và dễ buồn ngủ.
• Chế độ ăn nghèo dinh dưỡng: Ăn nhiều đường, tinh bột nhanh hoặc chất béo bão hòa gây dao động đường huyết, làm xuất hiện cảm giác uể oải.
• Ít vận động: Thiếu vận động làm giảm trao đổi chất, tuần hoàn máu chậm, cơ thể mệt mỏi và dễ ngủ nhiều.

Xem thêm: Nguyên nhân gây rối loạn giấc ngủ khiến bạn ngủ không ngon

Dấu hiệu nhận biết tình trạng ngủ li bì

Biểu hiện nổi bật nhất của hội chứng ngủ li bì là buồn ngủ liên tục và ngủ mê mệt, dù người bệnh đã ngủ đủ 7–8 giờ vào đêm trước. Cảm giác buồn ngủ xảy ra một cách kéo dài và không liên quan đến tác dụng phụ của thuốc hay chất kích thích.
Một số dấu hiệu thường gặp giúp nhận diện tình trạng này:

• Khó thức dậy vào buổi sáng, dù đồng hồ báo thức đã reo nhiều lần.
• Ngủ gà ngủ gật trong ngày, có thể ngủ lại nhiều lần mà không chủ động kiểm soát.
• Cơ thể uể oải, thiếu năng lượng, cảm giác chán nản, trì trệ.
• Thời điểm buồn ngủ không ổn định, có thể xuất hiện khi đang học, làm việc hoặc nghỉ ngơi.
• Tinh thần lơ mơ, thiếu tập trung, dễ cáu gắt khi bị đánh thức.
• Ngủ hơn 9 giờ mỗi ngày nhưng vẫn cảm thấy chưa đủ, thiếu sảng khoái sau khi dậy.
• Chợp mắt một lúc nhưng không hồi phục sức lực, cảm giác mệt mỏi vẫn dai dẳng.

Các triệu chứng của hội chứng ngủ li bì không giống nhau ở mọi người. Ở một số người, tình trạng chỉ kéo dài trong vài tuần rồi tự giảm, nhưng cũng có trường hợp tồn tại từ 1–3 tháng hoặc lâu hơn, gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống và công việc.

Khó thức dậy vào buổi sáng là một trong các dấu hiệu của ngủ li bì

Nguy cơ ngủ li bì kéo dài nếu không điều trị

Ngủ li bì kéo dài không chỉ gây khó chịu trong sinh hoạt hằng ngày mà còn tiềm ẩn nhiều biến chứng ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài. Đây có thể là dấu hiệu của những vấn đề nghiêm trọng mà người bệnh thường chủ quan bỏ qua.
Trước hết, ngủ li bì có thể là biểu hiện của bệnh lý tiềm ẩn. Tình trạng buồn ngủ bất thường đôi khi là cảnh báo sớm của các rối loạn giấc ngủ, bệnh thần kinh hoặc các vấn đề chuyển hóa trong cơ thể. Nếu không được thăm khám kịp thời, bệnh có thể tiến triển nặng hơn.
Thứ hai, ngủ li bì làm tăng nguy cơ tai nạn trong sinh hoạt. Buồn ngủ ban ngày khiến phản xạ chậm, giảm khả năng phán đoán, rất dễ dẫn đến tai nạn giao thông hoặc tai nạn lao động, đặc biệt khi cần sự tập trung cao độ như lái xe, vận hành máy móc.
Ngoài ra, tình trạng này còn tác động đến sức khỏe tâm thần. Khi kéo dài, ngủ li bì có thể làm nặng thêm lo âu, căng thẳng, trầm cảm hoặc các rối loạn cảm xúc khác. Người bệnh thường rơi vào trạng thái mệt mỏi, thiếu năng lượng, không hứng thú với các hoạt động thường ngày.
Ngủ li bì cũng ảnh hưởng rõ rệt đến hiệu suất học tập và làm việc. Thiếu tỉnh táo khiến khả năng tập trung, ghi nhớ và xử lý thông tin suy giảm, dẫn đến kết quả học tập thấp hoặc hiệu quả công việc giảm sút.
Cuối cùng, ngủ li bì làm giảm chất lượng cuộc sống. Người bệnh dễ rơi vào trạng thái uể oải, hạn chế giao tiếp, kém linh hoạt trong tương tác xã hội và luôn cảm thấy cơ thể trì trệ, không khoan khoái ngay cả sau khi ngủ dậy.
Vì vậy, nếu tình trạng ngủ li bì kéo dài hơn vài tuần, kèm theo mệt mỏi hoặc buồn ngủ ban ngày, người bệnh nên đi khám để được chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân.

Xem thêm: Tác hại của rối loạn giấc ngủ ảnh hưởng cơ thể ra sao?

Phương pháp điều trị ngủ li bì hiệu quả

Để điều trị tình trạng ngủ li bì, sẽ dựa vào phương pháp điều trị bằng thuốc và điều chỉnh lối sống. 

Điều trị bằng thuốc

Khi được xác định mắc hội chứng ngủ li bì, bác sĩ sẽ xem xét nguyên nhân và cân nhắc chỉ định thuốc nhằm kiểm soát cơn buồn ngủ, giúp người bệnh tỉnh táo hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Một số nhóm thuốc thường được sử dụng gồm:
Thuốc kích thích hệ thần kinh trung ương như amphetamine, methylphenidate, modafinil…
Những loại thuốc này có tác dụng tăng tỉnh táo và cải thiện khả năng tập trung. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua hoặc sử dụng nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
Ngoài ra, tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể phối hợp thêm các loại thuốc khác như:

• Clonidine
• Levodopa
• Bromocriptine
• Thuốc chống trầm cảm
• Thuốc chứa chất ức chế monoamin oxydase (MAOI)

Việc dùng thuốc cần tuân thủ đúng liều lượng, thời gian và hướng dẫn để tránh tác dụng phụ không mong muốn.

Điều trị chứng ngủ li bì bằng thuốc

Điều chỉnh lối sống để hỗ trợ điều trị

Bên cạnh thuốc, thay đổi thói quen sinh hoạt đóng vai trò quan trọng giúp giảm tần suất cơn buồn ngủ và cải thiện chất lượng cuộc sống. Các biện pháp được khuyến nghị:

• Hạn chế đồ uống có cồn, dù nhiều hay ít.
• Tránh chất kích thích như cà phê, trà đặc, nước tăng lực hay nicotin trước giờ ngủ hoặc vào buổi trưa.
• Giảm thực phẩm khó tiêu: đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ, cay nóng, trái cây chua, nước ngọt có ga… vì có thể gây ợ nóng và ảnh hưởng giấc ngủ.
• Tăng cường tiếp xúc ánh sáng ban ngày, đặc biệt là ánh nắng buổi sáng để đồng bộ lại nhịp sinh học.
• Giữ phòng ngủ sạch sẽ, thoáng khí, hạn chế ánh sáng dư thừa vào ban đêm.
• Thiết lập thói quen thư giãn trước khi ngủ: tắm nước ấm, uống sữa nóng, đọc sách hoặc nghe nhạc nhẹ giúp dễ chìm vào giấc ngủ.
• Tạo môi trường ngủ thoải mái: sử dụng ga giường, vỏ gối chất liệu mềm mại, thấm hút tốt; duy trì nhiệt độ phòng khoảng 20°C, không quá nóng hoặc quá lạnh.
• Tránh tiếp xúc thiết bị điện tử trước ngủ ít nhất 1 giờ, vì ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính làm giảm sản xuất melatonin – hormone giúp ngủ ngon.

Kết hợp giữa điều trị bằng thuốc và thay đổi thói quen ngủ sẽ giúp kiểm soát tốt các cơn buồn ngủ, cải thiện khả năng tỉnh táo và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Xem thêm: Rối loạn giấc ngủ nhịp sinh học là gì? Ngủ sai giờ nguy hiểm không?

Kết luận

Ngủ li bì không phải là thói quen bình thường mà là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang gặp vấn đề. Khi tình trạng ngủ quá nhiều kéo dài, mệt mỏi liên tục, khó tỉnh táo và ảnh hưởng công việc, người bệnh nên đi khám để tìm nguyên nhân và điều trị sớm. Can thiệp đúng cách không chỉ giúp cải thiện giấc ngủ, mà còn bảo vệ sức khỏe thần kinh, tinh thần và chất lượng cuộc sống. Việc chủ động nhận diện và xử lý tình trạng ngủ li bì là điều vô cùng cần thiết để ngăn ngừa nguy cơ tiềm ẩn và duy trì cuộc sống khỏe mạnh mỗi ngày.