Mất ngủ kéo dài là gì? Nguyên nhân và cách cải thiện

Mất ngủ kéo dài là tình trạng khó ngủ, ngủ không sâu hoặc thức giấc giữa đêm diễn ra liên tục trong nhiều tuần đến nhiều tháng, khiến cơ thể mệt mỏi, tinh thần suy giảm và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe. Vậy mất ngủ kéo dài là bệnh gì, do đâu gây ra, có nguy hiểm không và làm thế nào để cải thiện hiệu quả? Bài viết dưới đây, Thuốc Hướng Thần sẽ giúp bạn hiểu rõ bản chất vấn đề và hướng xử lý đúng cách.

Mất ngủ kéo dài là bệnh gì?

Mất ngủ kéo dài là tình trạng khó ngủ, ngủ không sâu hoặc thức dậy quá sớm, không ngủ lại được, diễn ra ít nhất 3-4 đêm/tuần trong ít nhất 3 tháng, gây mệt mỏi, suy giảm tập trung và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất, tinh thần, có thể dẫn đến trầm cảm, tim mạch, tiểu đường, và tăng nguy cơ tai nạn.

Theo nghiên cứu của Học viện Y học giấc ngủ Mỹ, có khoảng 10% người trưởng thành bị chứng mất ngủ kéo dài và 15-35% người trưởng thành gặp phải tình trạng mất ngủ cấp tính kéo dài liên tục trong vài ngày, vài tuần hoặc lên đến 3 tháng. 

Mất ngủ kéo dài là tình trạng ngủ không sâu, khó ngủ

Nguyên nhân gây mất ngủ kéo dài phổ biến

Để cải thiện hiệu quả tình trạng mất ngủ kéo dài, việc xác định đúng nguyên nhân đóng vai trò then chốt. Trên thực tế, bị mất ngủ kéo dài không xuất phát từ một yếu tố đơn lẻ mà thường là hệ quả của nhiều nguyên nhân tác động đồng thời, bao gồm cả yếu tố tâm lý, thói quen sinh hoạt và bệnh lý nền.

Căng thẳng, áp lực tâm lý kéo dài

Stress trong công việc và cuộc sống hiện đại được xem là nguyên nhân hàng đầu gây mất ngủ kéo dài. Áp lực về công việc, tài chính, học tập hay các mối quan hệ xã hội khiến não bộ luôn trong trạng thái căng thẳng, khó thư giãn khi đến giờ ngủ. Khi stress kéo dài, hệ thần kinh bị kích thích quá mức, làm giấc ngủ trở nên chập chờn, khó vào giấc hoặc thường xuyên tỉnh giấc giữa đêm. Nhóm người trẻ, người làm việc trí óc và người lao động cường độ cao là đối tượng dễ gặp tình trạng này nhất.

Lạm dụng rượu bia và chất kích thích

Khi sử dụng thường xuyên các chất kích thích như cà phê, trà đặc, nước tăng lực hoặc đồ uống có cồn như bia rượu có thể làm rối loạn nhịp sinh học của cơ thể. Caffeine kích thích hệ thần kinh trung ương, khiến não bộ khó tắt để đi vào giấc ngủ sâu. Trong khi đó, rượu bia dù có thể gây buồn ngủ tạm thời nhưng lại làm giấc ngủ kém chất lượng, dễ thức giấc ban đêm và dẫn đến mất ngủ kéo dài nếu sử dụng thường xuyên.

Lạm dụng các chất kích thích như cà phê cũng là cách dẫn đến mất ngủ kéo dài

Tác dụng phụ của một số loại thuốc

Một số loại thuốc điều trị bệnh lý mạn tính có thể ảnh hưởng tiêu cực đến giấc ngủ nếu dùng kéo dài hoặc lạm dụng, chẳng hạn như thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc chứa corticoid, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc kích thích thần kinh. Những loại thuốc này có thể gây khó ngủ, ngủ không sâu giấc hoặc rối loạn chu kỳ ngủ, thức, từ đó làm tăng nguy cơ bị mất ngủ kéo dài.

Thói quen sinh hoạt và môi trường sống không phù hợp

Giờ giấc sinh hoạt thất thường, ngủ muộn, sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ hoặc thường xuyên thay đổi múi giờ đều có thể làm đồng hồ sinh học bị xáo trộn. Ngoài ra, môi trường sống nhiều tiếng ồn, ánh sáng mạnh, không gian ngủ bí bách hoặc ô nhiễm cũng là yếu tố khiến não bộ khó thư giãn, phá vỡ chu kỳ ngủ tự nhiên và gây ra mất ngủ kéo dài.

Các bệnh lý nền và bệnh mạn tính

Nhiều bệnh lý mạn tính có triệu chứng kéo dài, đặc biệt là các triệu chứng xuất hiện về đêm, có thể khiến người bệnh khó chịu và không thể ngủ ngon. Các bệnh thường gặp bao gồm: viêm dạ dày, trào ngược dạ dày, thực quản, đái tháo đường, tăng huyết áp, suy thận mạn, phì đại tuyến tiền liệt,… Đây là nguyên nhân phổ biến gây mất ngủ kéo dài ở người trung niên và người cao tuổi, nếu không được kiểm soát tốt sẽ khiến chất lượng giấc ngủ ngày càng suy giảm.

Dấu hiệu nhận biết mất ngủ kéo dài 

Mất ngủ kéo dài không chỉ đơn thuần là khó ngủ trong vài ngày mà là một rối loạn giấc ngủ mạn tính với nhiều biểu hiện đa dạng. Các triệu chứng có thể khác nhau tùy theo độ tuổi, thể trạng và nguyên nhân gây bệnh, tuy nhiên người bệnh thường nhận biết tình trạng này thông qua những dấu hiệu điển hình dưới đây.

• Đau đầu dai dẳng, cảm giác nặng đầu

Người bị mất ngủ kéo dài thường xuyên gặp tình trạng đau đầu âm ỉ hoặc căng tức vùng đầu. Nguyên nhân chủ yếu là do não bộ không được nghỉ ngơi đầy đủ, tuần hoàn máu lên não kém và hệ thần kinh luôn trong trạng thái căng thẳng. Cơn đau có thể xuất hiện vào ban đêm, làm giấc ngủ càng trở nên khó khăn, hoặc kéo dài sang buổi sáng sau khi thức dậy, khiến người bệnh luôn cảm thấy uể oải.

Đau đầu dai dẳng cũng là một trong những dấu hiệu nhận biết mất ngủ 

• Rối loạn giấc ngủ vào ban đêm

Rối loạn giấc ngủ vào ban đêm là biểu hiện đặc trưng và dễ nhận thấy nhất của triệu chứng mất ngủ kéo dài. Người bệnh có thể khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu, dễ tỉnh giấc giữa đêm và rất khó ngủ lại, hoặc thức dậy quá sớm vào buổi sáng. Đáng chú ý, cảm giác căng thẳng, mệt mỏi, đau đầu vừa là hậu quả của mất ngủ, vừa có thể tiếp tục làm tình trạng rối loạn giấc ngủ trở nên trầm trọng hơn.

• Mệt mỏi kéo dài, suy giảm cảm giác thèm ăn

Thiếu ngủ khiến cơ thể không có đủ thời gian phục hồi năng lượng. Vì vậy, người bị mất ngủ kéo dài thường xuyên rơi vào trạng thái mệt mỏi, thiếu sức sống, làm việc kém hiệu quả và ăn uống không ngon miệng. Tình trạng này nếu kéo dài sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất và tinh thần.

• Giảm trí nhớ, kém tập trung

Khi não bộ không được nghỉ ngơi đầy đủ trong thời gian dài, khả năng ghi nhớ và tập trung sẽ suy giảm rõ rệt. Người bệnh thường hay quên, khó tập trung vào công việc hoặc học tập, phản xạ chậm và dễ mắc sai sót. Đây là dấu hiệu cho thấy mất ngủ kéo dài đã ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống, cần được can thiệp sớm.

• Khó ngủ ngay cả vào buổi trưa

Giấc ngủ trưa ngắn từ 30–60 phút thường giúp cơ thể tái tạo năng lượng. Tuy nhiên, với người mắc mất ngủ kéo dài, ngay cả việc chợp mắt vào ban ngày cũng trở nên khó khăn. Điều này khiến tinh thần càng thêm căng thẳng, cáu gắt và cơ thể luôn trong trạng thái kiệt sức.

• Chất lượng giấc ngủ suy giảm rõ rệt

Người mắc bệnh thường gặp nhiều vấn đề cùng lúc như: khó vào giấc, khó duy trì giấc ngủ, thường xuyên tỉnh giấc giữa đêm, thức dậy quá sớm hoặc ngủ dậy vẫn cảm thấy mệt mỏi, thiếu tỉnh táo. Giấc ngủ không còn mang lại cảm giác hồi phục, dù thời gian nằm trên giường có thể kéo dài.

• Rối loạn tâm lý đi kèm

Mất ngủ kéo dài có mối liên hệ chặt chẽ với các rối loạn tâm lý. Người bệnh dễ rơi vào trạng thái lo âu, căng thẳng, buồn chán kéo dài và tăng nguy cơ trầm cảm. Nếu không được kiểm soát kịp thời, các vấn đề tâm lý này có thể khiến tình trạng mất ngủ ngày càng nghiêm trọng hơn.

Xem thêm: Các triệu chứng mất ngủ kéo dài bạn không nên chủ quan

Hệ lụy nguy hiểm của bệnh mất ngủ kéo dài

Mất ngủ kéo dài không chỉ khiến cơ thể mệt mỏi tạm thời mà còn gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với tinh thần, sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Nếu tình trạng này diễn ra trong thời gian dài mà không được can thiệp kịp thời, người bệnh có thể đối mặt với hàng loạt hậu quả dưới đây.

• Suy giảm sức khỏe tinh thần, rối loạn cảm xúc

Một trong những tác hại dễ nhận thấy nhất của mất ngủ kéo dài là ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý. Người bệnh thường xuyên rơi vào trạng thái cáu gắt, bực bội, dễ nổi nóng và khó kiểm soát cảm xúc. Khả năng thích nghi với áp lực trong công việc và cuộc sống hàng ngày cũng suy giảm rõ rệt, khiến tinh thần ngày càng căng thẳng, mệt mỏi.

Mất ngủ kéo dài làm tinh thần mệt mỏi trong công việc

• Giảm khả năng tập trung và ghi nhớ

Thiếu ngủ kéo dài khiến não bộ không được nghỉ ngơi và phục hồi đầy đủ. Hệ quả là khả năng tập trung, tư duy và ghi nhớ suy giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả học tập và năng suất làm việc. Người bệnh dễ mất tập trung, hay quên, xử lý thông tin chậm và thường xuyên mắc sai sót trong các công việc đòi hỏi sự chính xác.

• Phản xạ chậm, gia tăng nguy cơ tai nạn

Mất ngủ kéo dài làm giảm thời gian phản ứng của cơ thể. Trong nhiều trường hợp, người buồn ngủ khi lái xe hoặc vận hành máy móc có thể rơi vào trạng thái chợp mắt thoáng qua chỉ vài giây nhưng đủ để gây ra những tai nạn nghiêm trọng. Đây là tác hại đặc biệt nguy hiểm nhưng thường bị xem nhẹ.

• Rối loạn thăng bằng, tăng nguy cơ té ngã

Người bị mất ngủ kéo dài thường cảm thấy choáng váng, mất thăng bằng, đặc biệt khi thay đổi tư thế đột ngột. Điều này làm tăng nguy cơ té ngã, nhất là ở người cao tuổi, từ đó kéo theo nhiều chấn thương không mong muốn.

• Ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất

Thiếu ngủ mạn tính có thể làm rối loạn hoạt động của nhiều cơ quan trong cơ thể. Mất ngủ kéo dài làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, đồng thời liên quan chặt chẽ đến béo phì, đái tháo đường và các bệnh tim mạch khác. Nếu không kiểm soát tốt, những vấn đề này có thể đe dọa trực tiếp đến sức khỏe lâu dài.

• Tác động xấu đến làn da và mái tóc

Giấc ngủ đóng vai trò quan trọng trong quá trình tái tạo tế bào. Khi mất ngủ kéo dài, làn da dễ trở nên sạm màu, khô ráp, xuất hiện nếp nhăn sớm, trong khi tóc trở nên khô xơ, dễ gãy rụng. Đây là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang bị thiếu hụt nghiêm trọng quá trình phục hồi tự nhiên.

Xem thêm: Tác hại của mất ngủ kéo dài ảnh hưởng đến sức khỏe

Cách cải thiện và điều trị mất ngủ kéo dài hiệu quả

Khi bị mất ngủ kéo dài, người bệnh không chỉ đối mặt với sự mệt mỏi thường xuyên mà còn chịu nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất, tinh thần và sinh hoạt hàng ngày. Vì vậy, việc điều trị cần được thực hiện càng sớm càng tốt và theo hướng kết hợp xử lý nguyên nhân lẫn cải thiện triệu chứng. Trên thực tế, điều trị mất ngủ kéo dài thường đòi hỏi sự phối hợp của nhiều phương pháp khác nhau nhằm mang lại hiệu quả bền vững.

Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT)

Liệu pháp hành vi nhận thức dành cho mất ngủ (CBT-I) được xem là phương pháp điều trị nền tảng và lâu dài. Liệu pháp này tập trung vào việc thay đổi những suy nghĩ tiêu cực, thói quen xấu và hành vi không có lợi cho giấc ngủ.

CBT thường bao gồm nhiều kỹ thuật phối hợp như:

• Điều chỉnh nhận thức: Giúp người bệnh nhận diện và kiểm soát những lo lắng, suy nghĩ khiến não bộ tỉnh táo trước khi ngủ.
• Kiểm soát kích thích: Loại bỏ các yếu tố gây cản trở giấc ngủ như ánh sáng mạnh, tiếng ồn, thiết bị điện tử.
• Hạn chế thời gian nằm giường: Giảm thời gian nằm trên giường khi chưa buồn ngủ nhằm củng cố phản xạ buồn ngủ tự nhiên.
• Thư giãn tinh thần và cơ thể: Thông qua thiền, yoga, hít thở sâu để giảm căng thẳng thần kinh.
• Ý định nghịch lý: Giảm áp lực phải ngủ, từ đó giúp người bệnh dễ đi vào giấc ngủ hơn.

Sử dụng thuốc điều trị mất ngủ kéo dài

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc để giúp người bệnh cải thiện giấc ngủ trong thời gian ngắn. Các loại thuốc này có tác dụng hỗ trợ dễ vào giấc ngủ hơn hoặc kéo dài thời gian ngủ. Tuy nhiên, thuốc điều trị mất ngủ không nên sử dụng kéo dài do có thể gây ra những tác dụng không mong muốn như buồn ngủ ban ngày, suy giảm trí nhớ, rối loạn thăng bằng hoặc lệ thuộc thuốc.

Một số nhóm thuốc thường được sử dụng trong điều trị mất ngủ kéo dài bao gồm:

• Thuốc hỗ trợ gây ngủ và duy trì giấc ngủ.
• Melatonin hoặc các chế phẩm hỗ trợ điều hòa nhịp sinh học.
• Thuốc điều trị các bệnh lý nền gây mất ngủ như tăng huyết áp, trào ngược dạ dày – thực quản, rối loạn tâm thần kinh.

Việc dùng thuốc cần tuân theo chỉ định của bác sĩ để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

Sử dụng thuốc điều trị bệnh mất ngủ kéo dài

Điều chỉnh chế độ ăn uống khoa học

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ. Người bị mất ngủ kéo dài nên:

• Hạn chế sử dụng caffeine, nicotine và rượu bia, đặc biệt là vào buổi chiều tối.
• Tăng cường rau xanh, trái cây tươi và các thực phẩm có tác dụng hỗ trợ an thần, dễ ngủ.
• Tránh ăn quá no hoặc ăn nhiều bữa vào buổi tối; nếu đói có thể ăn nhẹ để tránh khó ngủ.
• Thói quen ăn uống hợp lý giúp cơ thể thư giãn và dễ dàng đi vào giấc ngủ sâu hơn.

Tăng cường vận động thể chất

Hoạt động thể dục thể thao đều đặn giúp cải thiện tuần hoàn máu, giảm căng thẳng và nâng cao chất lượng giấc ngủ. Những bộ môn nhẹ nhàng như đi bộ, yoga, giãn cơ hoặc thiền định rất phù hợp với người mất ngủ kéo dài.

Tuy nhiên, cần lưu ý không nên tập luyện quá gần giờ đi ngủ. Thời điểm thích hợp để tập thể dục là trước khi ngủ ít nhất 3–4 giờ để tránh gây kích thích thần kinh.

Các phương pháp hỗ trợ khác

Bên cạnh các biện pháp trên, một số phương pháp hỗ trợ như châm cứu hoặc bấm huyệt cũng được nhiều người lựa chọn. Những liệu pháp này giúp tăng cường lưu thông máu, thư giãn thần kinh và hỗ trợ cải thiện giấc ngủ một cách tự nhiên. Khi được thực hiện đúng cách và đều đặn, các phương pháp này có thể góp phần làm giảm dần tình trạng mất ngủ kéo dài.

Khi nào mất ngủ kéo dài cần đi khám bác sĩ?

Bạn không nên tự ý mua thuốc an thần khi chưa có chỉ định, vì điều này có thể gây lệ thuộc thuốc và làm tình trạng bị mất ngủ kéo dài trở nên tồi tệ hơn. Hãy tìm đến bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tâm lý nếu:

• Tình trạng mất ngủ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc nguy hiểm.
• Bạn có triệu chứng ngưng thở, khò khè hoặc cử động chân tay bất thường khi ngủ.
• Mất ngủ đi kèm với các cơn hoảng loạn, lo âu quá mức hoặc đau đớn thể xác không rõ nguyên nhân.
• Đã áp dụng các biện pháp thay đổi lối sống trong 4 tuần nhưng không có cải thiện.

Kết luận

Mất ngủ kéo dài không đơn thuần là hiện tượng khó ngủ thoáng qua mà là một vấn đề sức khỏe cần được nhìn nhận nghiêm túc. Việc hiểu rõ mất ngủ kéo dài là bệnh gì, nhận diện đúng nguyên nhân và dấu hiệu sẽ giúp bạn chủ động cải thiện sớm, hạn chế các hệ lụy nguy hiểm cho thể chất và tinh thần.

Nếu bạn đang bị mất ngủ kéo dài, đừng chủ quan hay tự chịu đựng. Thay vào đó, hãy lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lối sống lành mạnh và tìm đến chuyên gia khi cần thiết để lấy lại giấc ngủ chất lượng, vì đây là nền tảng quan trọng cho một cuộc sống khỏe mạnh và cân bằng.