Trầm cảm sau sinh: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách khắc phục cho mẹ bỉm

Trầm cảm sau sinh là tình trạng rối loạn tâm lý nghiêm trọng xảy ra sau khi sinh con, khiến người mẹ buồn bã kéo dài, mệt mỏi, mất hứng thú sống và gặp khó khăn trong việc chăm sóc bản thân lẫn em bé. Nếu không được nhận biết và can thiệp sớm, trầm cảm sau sinh có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tinh thần của mẹ và sự phát triển của trẻ. Bài viết dưới đây, Thuốc Hướng Thần sẽ giúp mẹ bỉm hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu và cách khắc phục bệnh trầm cảm hiệu quả.

Trầm cảm sau sinh là gì?

Trầm cảm sau sinh là một dạng rối loạn tâm lý trầm cảm xuất hiện ở phụ nữ sau khi sinh con, đặc trưng bởi sự xáo trộn cảm xúc, thể chất và hành vi. Người mẹ có thể thường xuyên buồn bã, kiệt sức, dễ cáu gắt, lo âu quá mức, mất hứng thú với các hoạt động thường ngày và nảy sinh nhiều suy nghĩ tiêu cực, ảnh hưởng rõ rệt đến chất lượng cuộc sống cũng như việc chăm sóc con.

Rối loạn này có thể xảy ra với bất kỳ bà mẹ nào, nhưng phổ biến hơn ở phụ nữ sinh con lần đầu. Các triệu chứng thường khởi phát trong năm đầu sau sinh, đặc biệt là vài tháng đầu. Nhiều thống kê cho thấy khoảng 10–20% phụ nữ sau sinh gặp vấn đề rối loạn tâm lý; trong đó, một tỷ lệ đáng kể xuất hiện sớm trong 3 tháng đầu và tiếp tục kéo dài trong năm đầu sau sinh.

Trầm cảm sau sinh có nhiều mức độ từ nhẹ đến nặng. Một số trường hợp có thể cải thiện theo thời gian, nhưng nếu diễn tiến nặng và không được can thiệp kịp thời, bệnh có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe tinh thần của người mẹ và sự an toàn của cả mẹ lẫn bé. Vì vậy, việc nhận biết sớm và tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn là vô cùng quan trọng.

Trầm cảm sau sinh là tình trạng rối loạn tâm lý của phụ nữ sau khi sinh con

Nguyên nhân gây trầm cảm sau sinh

Cho đến nay, y học chưa xác định một nguyên nhân duy nhất gây ra trầm cảm sau sinh, bởi tình trạng này chịu ảnh hưởng đồng thời từ thể chất, tâm lý và hoàn cảnh sống của mỗi người mẹ. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy trầm cảm sau sinh thường xuất phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố, trong đó phổ biến nhất là rối loạn nội tiết, tiền sử tâm lý và áp lực đời sống sau sinh.

• Thay đổi nội tiết tố sau sinh

Trong suốt thai kỳ, cơ thể người phụ nữ sản sinh lượng lớn hormone estrogen và progesterone để duy trì thai nghén. Ngay sau khi sinh, nồng độ các hormone này sụt giảm nhanh chóng trong thời gian ngắn. Sự biến động nội tiết đột ngột này được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng gây rối loạn cảm xúc, khiến người mẹ dễ rơi vào trạng thái buồn bã, lo âu và trầm cảm.

• Tiền sử rối loạn tâm lý

Phụ nữ từng mắc trầm cảm hoặc các rối loạn tâm lý trước hoặc trong thai kỳ có nguy cơ cao tái phát trầm cảm sau sinh. Những biến cố tâm lý chưa được giải quyết triệt để, kết hợp với áp lực làm mẹ, có thể khiến bệnh khởi phát sớm và diễn tiến nặng hơn.

• Sức khỏe thể chất suy giảm

Quá trình sinh nở gây ra nhiều thay đổi và tổn hao về thể lực. Đau đớn kéo dài, vết mổ hoặc biến chứng sau sinh, cùng với tình trạng thiếu ngủ và kiệt sức khi chăm sóc trẻ sơ sinh, dễ khiến người mẹ rơi vào trạng thái căng thẳng, cáu gắt, chán nản và tự trách bản thân.

• Áp lực kinh tế và đời sống gia đình

Những khó khăn về tài chính, điều kiện sống chật chội, thiếu sự quan tâm và hỗ trợ từ chồng hoặc người thân là các yếu tố làm gia tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh. Bên cạnh đó, áp lực từ quan niệm truyền thống, xung đột trong cách chăm sóc con giữa các thế hệ hoặc mâu thuẫn hôn nhân sau sinh cũng có thể khiến cảm xúc tiêu cực của người mẹ ngày càng trầm trọng.

Các yếu tố nguy cơ khác:

Ngoài những nguyên nhân chính kể trên, trầm cảm sau sinh còn dễ xảy ra hơn nếu người mẹ thuộc một trong các nhóm sau:

• Mang thai và sinh con khi tuổi còn trẻ.
• Mang thai ngoài ý muốn hoặc có mâu thuẫn về việc sinh con.
• Gia đình có người từng mắc rối loạn tâm thần.
• Trải qua các biến cố căng thẳng như mất việc, bệnh tật nghiêm trọng.
• Trẻ sinh non, sức khỏe yếu hoặc gặp vấn đề bẩm sinh.
• Sinh đa thai hoặc đã có nhiều con.
• Thiếu sự hỗ trợ xã hội, phải chăm con gần như một mình.
• Thường xuyên thiếu ngủ, quá tải vì chăm con kéo dài.
• Lo lắng quá mức về khả năng làm mẹ hoặc thay đổi ngoại hình sau sinh.

Nhìn chung, trầm cảm sau sinh không xuất hiện ngẫu nhiên mà là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Việc hiểu rõ nguyên nhân giúp người mẹ và gia đình chủ động nhận diện sớm nguy cơ, từ đó có hướng hỗ trợ và can thiệp kịp thời.

Áp lực kinh tế và đời sống gia đình cũng là nguyên nhân gây rối loạn trầm cảm sau sinh

Dấu hiệu trầm cảm sau sinh thường gặp

Trầm cảm sau sinh thường diễn tiến âm thầm và dễ bị nhầm lẫn với mệt mỏi thông thường sau sinh. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi các biểu hiện cảm xúc và hành vi tiêu cực đã ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe của người mẹ và việc chăm sóc con. Vì vậy, gia đình và người thân cần đặc biệt chú ý đến những dấu hiệu cảnh báo sớm dưới đây.

• Thay đổi bất thường về cảm xúc và tâm trạng

Người mẹ thường xuyên rơi vào trạng thái buồn bã, chán nản, trống rỗng hoặc bồn chồn khó chịu kéo dài. Cảm xúc tiêu cực xuất hiện gần như mỗi ngày và khó kiểm soát, không cải thiện dù được nghỉ ngơi.

• Dễ xúc động, hay khóc

Phụ nữ sau sinh có thể khóc nhiều mà không rõ lý do, dễ rơi nước mắt trước những tình huống nhỏ nhặt hoặc cảm thấy bất lực, tuyệt vọng.

• Thu mình, né tránh giao tiếp

Người mẹ có xu hướng ít nói chuyện, hạn chế tiếp xúc với chồng, gia đình và bạn bè, không còn hứng thú với các mối quan hệ xã hội xung quanh.

• Rối loạn ăn uống và giấc ngủ

Biểu hiện thường gặp là chán ăn hoặc ăn uống không kiểm soát, mất ngủ kéo dài, khó ngủ sâu hoặc ngược lại là ngủ quá nhiều nhưng vẫn cảm thấy mệt mỏi.

• Kiệt sức, thiếu năng lượng

Cảm giác mệt mỏi kéo dài, uể oải cả về thể chất lẫn tinh thần, ngay cả khi không phải làm việc nặng.

• Suy giảm khả năng tư duy và tập trung

Người mẹ có thể phản ứng chậm, hay quên, khó tập trung, khó đưa ra quyết định hoặc lặp lại hành vi một cách vô thức.

• Mất hứng thú với các hoạt động thường ngày

Những việc từng mang lại niềm vui như chăm sóc bản thân, trò chuyện hay sở thích cá nhân đều trở nên vô nghĩa, không còn tạo cảm xúc tích cực.

• Dễ cáu gắt và căng thẳng

Thường xuyên khó chịu, nổi nóng, nhạy cảm quá mức với lời nói hoặc hành động của người khác.

• Tự ti về vai trò làm mẹ

Người mẹ liên tục lo lắng rằng mình không đủ tốt, không hoàn thành vai trò của một người mẹ, luôn cảm thấy tội lỗi và trách móc bản thân.

• Giảm gắn kết với em bé

Có thể xuất hiện cảm giác xa cách, thờ ơ với con, không cảm nhận được niềm vui khi chăm sóc em bé như mong đợi.

• Xuất hiện suy nghĩ tiêu cực nghiêm trọng

Ở giai đoạn nặng, người mẹ có thể xuất hiện những suy nghĩ tiêu cực kéo dài về giá trị bản thân hoặc sự sống, đây là dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần được can thiệp y tế kịp thời.

Trầm cảm sau sinh ảnh hưởng như thế nào đến mẹ và bé?

Trầm cảm sau sinh được xem là một vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng, không chỉ ảnh hưởng đến người mẹ mà còn tác động lâu dài đến trẻ nhỏ và cả gia đình. Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước đã chỉ ra rằng nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, trầm cảm sau sinh có thể để lại những hậu quả nặng nề.

Một nghiên cứu phối hợp giữa các nhà khoa học đến từ Kilimanjaro Christian Medical College (Tanzania), Đại học Y Hà Nội, Đại học Copenhagen và Đại học Nam Đan Mạch, thực hiện trên gần 1.400 phụ nữ mang thai và sau sinh tại Việt Nam, cho thấy tỷ lệ trầm cảm sau sinh ở Việt Nam tương đương với nhiều quốc gia trong khu vực. Điều này khẳng định trầm cảm sau sinh không phải là hiện tượng hiếm gặp mà là vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm đúng mức.

Hệ lụy đối với người mẹ

Trầm cảm sau sinh thường tiến triển âm thầm, có thể kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn nếu không được điều trị. Tình trạng này không chỉ làm suy giảm chất lượng cuộc sống mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn tâm lý kéo dài về sau.

Người mẹ mắc trầm cảm thường rơi vào trạng thái kiệt sức cả thể chất lẫn tinh thần, khó duy trì khả năng chăm sóc bản thân và con cái. Ở mức độ nặng, bệnh có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần và sự an toàn của người mẹ, đòi hỏi sự can thiệp y tế kịp thời.

Trầm cảm sau sinh sẽ làm suy giảm tình trạng sức khỏe cả thể chất và tinh thần của mẹ

Ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ

Trẻ có mẹ bị trầm cảm sau sinh có nguy cơ chịu tác động tiêu cực đến sự phát triển toàn diện, đặc biệt là trong những năm đầu đời. Các nghiên cứu cho thấy trẻ có thể gặp phải:

• Chậm phát triển ngôn ngữ và vận động.
• Khó hình thành kỹ năng giao tiếp xã hội.
• Dễ cáu kỉnh, nhạy cảm hoặc có hành vi bất thường.
• Khó thích nghi với môi trường xung quanh và kém hòa nhập xã hội.

Sự thiếu gắn kết cảm xúc giữa mẹ và con trong giai đoạn đầu đời có thể để lại ảnh hưởng lâu dài đến tâm lý của trẻ.

Tác động đến gia đình và các mối quan hệ

Trầm cảm sau sinh không chỉ là vấn đề cá nhân của người mẹ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến bầu không khí gia đình. Những người sống chung, đặc biệt là chồng và người thân, dễ rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, mệt mỏi về tâm lý, từ đó làm gia tăng nguy cơ rối loạn cảm xúc ở các thành viên khác.

Mâu thuẫn gia đình, giảm sự thấu hiểu và thiếu hỗ trợ tinh thần có thể khiến tình trạng trầm cảm của người mẹ trở nên nghiêm trọng hơn, tạo thành vòng luẩn quẩn khó tháo gỡ.

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh thế nào?

Chẩn đoán trầm cảm sau sinh cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý lâm sàng, nhằm đảm bảo đánh giá chính xác mức độ bệnh và có hướng can thiệp phù hợp. Quá trình chẩn đoán thường dựa trên sự kết hợp của nhiều yếu tố, không chỉ dựa vào cảm xúc chủ quan của người mẹ.

• Khám và đánh giá lâm sàng

Bác sĩ sẽ trao đổi trực tiếp với sản phụ để khai thác các biểu hiện về cảm xúc, hành vi, giấc ngủ, ăn uống, mức độ mệt mỏi và khả năng chăm sóc bản thân, chăm sóc con. Thời gian xuất hiện triệu chứng, mức độ kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày cũng là những yếu tố quan trọng trong chẩn đoán.

• Sử dụng các thang đo và bảng câu hỏi sàng lọc

Một số bộ câu hỏi sàng lọc trầm cảm sau sinh thường được áp dụng để đánh giá nguy cơ và mức độ rối loạn tâm lý. Kết quả từ các thang đo này giúp bác sĩ bước đầu nhận diện tình trạng trầm cảm, đồng thời phân loại mức độ nhẹ, vừa hay nặng để định hướng điều trị.

• Đánh giá các yếu tố nguy cơ

Bác sĩ sẽ xem xét thêm các yếu tố làm tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh như tiền sử rối loạn tâm lý, tình trạng sức khỏe thể chất sau sinh, hoàn cảnh gia đình, mức độ hỗ trợ từ người thân, áp lực kinh tế, xã hội và những biến cố tâm lý gần đây.

• Thực hiện các xét nghiệm cần thiết

Trong một số trường hợp, người mẹ có thể được chỉ định làm thêm các xét nghiệm nhằm loại trừ hoặc xác định các nguyên nhân thực thể có thể góp phần gây rối loạn tâm trạng, chẳng hạn như rối loạn nội tiết, thiếu máu hoặc các vấn đề sức khỏe khác sau sinh.

Bác sĩ sẽ chẩn đoán trầm cảm sau sinh thông qua các biện pháp tâm lý lâm sàng

Cách khắc phục và điều trị trầm cảm sau sinh

Điều trị trầm cảm sau sinh cần được cá nhân hóa tùy theo mức độ bệnh, tình trạng sức khỏe của người mẹ và khả năng đáp ứng điều trị. Thông thường, bác sĩ sẽ ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc trước, sau đó mới cân nhắc sử dụng thuốc khi cần thiết.

Điều trị không dùng thuốc

Tư vấn và trị liệu tâm lý:
Người mẹ sẽ được trao đổi trực tiếp với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần. Các liệu pháp thường được áp dụng gồm:

• Liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT): giúp người bệnh nhận diện những suy nghĩ tiêu cực, méo mó và học cách điều chỉnh theo hướng tích cực hơn.
• Liệu pháp tương tác cá nhân: tăng cường sự thấu hiểu và hỗ trợ từ chồng, gia đình và những người xung quanh, giúp người mẹ không cảm thấy đơn độc trong quá trình điều trị.

Tăng cường thư giãn và chăm sóc bản thân:
Duy trì lối sống lành mạnh có vai trò quan trọng trong cải thiện sức khỏe tinh thần:

• Vận động nhẹ nhàng mỗi ngày như đi bộ, yoga sau sinh.
• Dành thời gian làm những việc yêu thích.
• Nghỉ ngơi đầy đủ, ngủ bù khi có thể.
• Ăn uống cân đối, ưu tiên thực phẩm lành mạnh.
• Tránh sử dụng rượu bia và các chất kích thích.
• Thường xuyên đưa bé đi dạo, tiếp xúc với ánh nắng và không gian ngoài trời.

Cho con bú hợp lý:
Việc cho con bú đều đặn giúp cơ thể tiết ra hormone hỗ trợ gắn kết mẹ con và cải thiện tâm trạng. Tuy nhiên, nếu cần điều trị bằng thuốc, người mẹ cần trao đổi kỹ với bác sĩ về việc tiếp tục hay tạm ngưng cho con bú để đảm bảo an toàn.

Giảm áp lực tâm lý:
Người mẹ nên học cách chấp nhận rằng không cần phải hoàn hảo trong vai trò làm mẹ. Tránh tự tạo áp lực cho bản thân, không kỳ vọng quá mức và không cố gắng làm những việc vượt quá khả năng trong giai đoạn hồi phục.

Tránh tự cô lập bản thân:
Chia sẻ cảm xúc, suy nghĩ với chồng, người thân hoặc bạn bè giúp giải tỏa căng thẳng và tạo sự kết nối tích cực với cuộc sống xung quanh.

Điều trị bằng thuốc

Trong những trường hợp trầm cảm sau sinh mức độ vừa đến nặng, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng thuốc điều trị trầm cảm. Các thuốc này có tác dụng điều chỉnh hoạt động của não bộ, giúp cải thiện tâm trạng và ổn định cảm xúc.

Việc sử dụng thuốc cần tuân thủ nghiêm ngặt theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Trong quá trình điều trị, người mẹ cần tái khám đúng lịch và thông báo kịp thời cho bác sĩ nếu xuất hiện các tác dụng không mong muốn để được điều chỉnh phù hợp.

Các phương pháp hỗ trợ chuyên sâu khác: Đối với một số trường hợp trầm cảm sau sinh nặng, không đáp ứng với liệu pháp tâm lý và thuốc, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp điều trị chuyên sâu hơn như liệu pháp kích thích não trong điều kiện y tế kiểm soát chặt chẽ. Những phương pháp này chỉ được thực hiện tại cơ sở y tế chuyên khoa và khi thật sự cần thiết.

Điều trị trầm cảm sau sinh bằng thuốc 

Làm thế nào để phòng ngừa trầm cảm sau sinh?

Trầm cảm sau sinh có thể xảy ra với bất kỳ người mẹ nào, tuy nhiên nguy cơ sẽ cao hơn ở những phụ nữ từng có tiền sử rối loạn tâm lý. Vì vậy, việc chủ động phòng ngừa ngay từ trước và trong thai kỳ đóng vai trò rất quan trọng trong bảo vệ sức khỏe tinh thần của người mẹ.

• Khám và tư vấn tiền sản đầy đủ

Trước khi có kế hoạch mang thai, phụ nữ nên thực hiện khám sức khỏe tiền sản toàn diện, bao gồm cả đánh giá sức khỏe tâm lý. Đối với những người từng mắc trầm cảm hoặc rối loạn tâm thần, cần chủ động thông báo cho bác sĩ theo dõi thai kỳ. Dựa trên tiền sử bệnh, bác sĩ sẽ xây dựng kế hoạch theo dõi và dự phòng nguy cơ tái phát trong suốt quá trình mang thai và sau sinh.

• Theo dõi và can thiệp sớm trong thai kỳ

Với nhóm phụ nữ có nguy cơ cao, việc dự phòng trầm cảm thường được triển khai ngay từ giai đoạn mang thai. Bác sĩ sẽ theo dõi sát các biểu hiện cảm xúc, hỗ trợ kiểm soát triệu chứng trầm cảm nhẹ thông qua tư vấn tâm lý và điều chỉnh lối sống. Trong những trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị bằng thuốc phù hợp, đảm bảo an toàn cho cả mẹ và thai nhi.

• Chủ động sàng lọc sau sinh

Sau khi em bé chào đời, người mẹ nên được thăm khám và đánh giá tâm lý sớm để phát hiện các dấu hiệu trầm cảm ngay từ giai đoạn đầu. Việc sàng lọc sớm giúp can thiệp kịp thời, giảm nguy cơ bệnh tiến triển nặng và kéo dài.

Đối với những phụ nữ từng bị trầm cảm sau sinh ở lần sinh trước, bác sĩ có thể đề xuất kế hoạch theo dõi và hỗ trợ điều trị ngay sau sinh, nhằm hạn chế nguy cơ tái phát.

• Tăng cường hỗ trợ từ gia đình và xã hội

Bên cạnh theo dõi y tế, sự quan tâm và chia sẻ từ chồng, gia đình và người thân đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa trầm cảm sau sinh. Việc tạo môi trường sống tích cực, giảm áp lực chăm con và giúp người mẹ có thời gian nghỉ ngơi sẽ góp phần ổn định tinh thần và nâng cao chất lượng cuộc sống sau sinh.

Xem thêm: 

Trầm cảm ở trẻ em là gì? Nguyên nhân và cách nhận biết
Trầm cảm ở phụ nữ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Một số câu hỏi thường gặp

1. Trầm cảm sau sinh kéo dài bao lâu?

Thời gian kéo dài tùy thuộc vào từng cá nhân và thời điểm bắt đầu điều trị. Nếu được can thiệp sớm, bệnh có thể thuyên giảm sau 3-6 tháng. Tuy nhiên, nếu bỏ mặc, nó có thể kéo dài vài năm.

2. Trầm cảm sau sinh có tự khỏi không?

Rất hiếm khi trầm cảm sau sinh tự khỏi mà không cần tác động gì. Hầu hết các trường hợp đều cần sự hỗ trợ y tế hoặc thay đổi lớn trong môi trường sống để phục hồi.

3. Có nên dùng thuốc khi đang cho con bú?

Có những loại thuốc chống trầm cảm chuyên biệt ít bài tiết qua sữa mẹ. Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ để được tư vấn loại thuốc phù hợp, đảm bảo an toàn cho bé.

4. Làm sao phân biệt baby blues và trầm cảm sau sinh?

Baby Blues thường xuất hiện sớm (3-5 ngày sau sinh) và tự hết trong vòng 2 tuần. Nếu các triệu chứng kéo dài hơn 2 tuần và có xu hướng nặng lên, đó chính là trầm cảm sau sinh.

Kết luận

Trầm cảm sau sinh là một rối loạn tâm lý phổ biến nhưng thường bị bỏ qua, có thể xảy ra trong những tuần hoặc tháng đầu sau khi sinh con. Tình trạng này xuất phát từ nhiều nguyên nhân như thay đổi nội tiết tố, áp lực chăm sóc con, thiếu ngủ và thiếu sự hỗ trợ từ gia đình. Các dấu hiệu trầm cảm sau sinh thường bao gồm buồn bã kéo dài, mệt mỏi, mất hứng thú sống, cảm giác tội lỗi và khó gắn kết với em bé.

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, trầm cảm sau sinh không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần của người mẹ mà còn tác động tiêu cực đến sự phát triển cảm xúc và hành vi của trẻ. Việc chẩn đoán sớm, kết hợp trị liệu tâm lý, hỗ trợ từ gia đình, điều chỉnh lối sống và sử dụng thuốc khi cần thiết sẽ giúp mẹ bỉm từng bước hồi phục.