Bệnh trầm cảm có di truyền không nếu trong nhà có người mắc?

Bệnh trầm cảm có di truyền không là thắc mắc của rất nhiều người khi trong gia đình đã có bố, mẹ hoặc người thân từng mắc trầm cảm. Nỗi lo liệu mình có mắc bệnh giống người thân hay không, khiến nhiều người sống trong trạng thái bất an kéo dài. Thực tế, trầm cảm là một rối loạn tâm thần phức tạp, chịu ảnh hưởng đồng thời của yếu tố di truyền, sinh học, tâm lý và môi trường sống. Hiểu đúng bản chất di truyền của trầm cảm sẽ giúp mỗi người chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị hiệu quả hơn. Cùng tìm hiểu qua bài viết bên dưới để hiểu rõ hơn với Thuốc Hướng Thần nhé. 

Bệnh trầm cảm có di truyền không?

Trên thực tế, các nghiên cứu cho thấy nguyên nhân gây trầm cảm không chỉ đến từ một yếu tố duy nhất. Khoảng 1/3 trường hợp trầm cảm có liên quan đến yếu tố di truyền, trong khi 2/3 còn lại bắt nguồn từ căng thẳng tâm lý kéo dài, áp lực cuộc sống hoặc những sang chấn tinh thần không được giải tỏa kịp thời.

Với những trường hợp trầm cảm do stress kéo dài, người bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu được hỗ trợ tâm lý sớm và xây dựng lối sống lành mạnh. Ngược lại, trầm cảm liên quan đến yếu tố di truyền thì không thể chủ động phòng tránh, nhưng vẫn có thể kiểm soát và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm.

Theo tiêu chuẩn chẩn đoán, một người được xác định mắc trầm cảm khi có ít nhất 1 trong 2 triệu chứng cốt lõi và tối thiểu 4 triệu chứng đi kèm, kéo dài liên tục trên 2 tuần. Hai triệu chứng chính bao gồm:

• Tâm trạng buồn bã, u uất gần như suốt cả ngày.
• Mất hứng thú, không còn cảm giác vui vẻ với những hoạt động từng yêu thích.

Bệnh trầm cảm có di truyền không? câu trả lời là có

Bên cạnh đó, người bệnh có thể xuất hiện nhiều biểu hiện khác như: ăn uống kém, rối loạn giấc ngủ, né tránh giao tiếp xã hội, giảm tập trung, cảm giác tự ti, bi quan, suy nghĩ chậm chạp, thậm chí nảy sinh ý nghĩ tiêu cực hoặc muốn kết thúc cuộc sống.

Vì vậy, nếu nhận thấy trẻ hoặc người thân có sự kết hợp của các triệu chứng trên, gia đình không nên chủ quan mà cần đưa đi thăm khám chuyên khoa tâm thần, tâm lý sớm. Thông qua đánh giá chuyên môn, bác sĩ sẽ xác định trầm cảm có liên quan đến yếu tố di truyền hay xuất phát từ các nguyên nhân khác để xây dựng hướng điều trị phù hợp.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là người mắc trầm cảm không thể tự mình vượt qua căn bệnh này. Họ rất cần sự đồng hành của gia đình, sự hỗ trợ từ chuyên gia và can thiệp kịp thời để tránh những hệ lụy nghiêm trọng về lâu dài.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc trầm cảm

Bên cạnh yếu tố di truyền, trầm cảm thường xuất hiện do sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau. Việc hiểu rõ những yếu tố nguy cơ này giúp bạn chủ động phòng ngừa và can thiệp sớm. Sau đây là một số yếu tố khác làm tăng nguy cơ mắc bệnh trầm cảm:

Yếu tố tâm lý và tính cách:

• Tổn thương thời thơ ấu: Lạm dụng thể chất/tình dục, trauma.
• Đặc điểm cá nhân: Lòng tự trọng thấp, cầu toàn, hay lo sợ bị phán xét.
• Rối loạn tâm thần khác: Lo âu, lưỡng cực, PTSD.
• Sang chấn cuộc sống: Mất người thân, ly hôn, phá sản, thất nghiệp, áp lực học tập, công việc. 

Yếu tố sinh học và di truyền:

• Di truyền: Có tiền sử gia đình mắc trầm cảm.
• Hóa học não bộ: Mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh (serotonin, dopamine).
• Hormone: Thay đổi nội tiết tố, đặc biệt ở phụ nữ sau sinh.

Yếu tố sức khỏe thể chất:

• Bệnh mãn tính: Ung thư, tiểu đường, tim mạch, đa xơ cứng, Parkinson.
• Tổn thương não: Chấn thương sọ não, đột quỵ.
• Rối loạn giấc ngủ: Các vấn đề về giấc ngủ.
• Sử dụng thuốc: Một số loại thuốc có thể gây tác dụng phụ trầm cảm.

Yếu tố xã hội và môi trường:

• Lạm dụng chất: Rượu, bia, ma túy (làm trầm trọng thêm triệu chứng).
• Cô đơn/Cô lập: Thiếu kết nối xã hội.
• Áp lực môi trường: Căng thẳng tài chính, xã hội.

Gen nào liên quan đến bệnh trầm cảm?

Sau khi đã có được câu trả lời cho câu hỏi "Bệnh trầm cảm có di truyền không?". Khi nhắc đến yếu tố di truyền trong trầm cảm, nhiều người thường đặt câu hỏi: liệu có một gen cụ thể nào quyết định việc mắc bệnh hay không? Thực tế, cho đến thời điểm hiện tại, khoa học vẫn chưa xác định được một gen duy nhất chịu trách nhiệm gây ra bệnh trầm cảm.

Một số nghiên cứu di truyền đã phát hiện những vùng gen có liên quan đến nguy cơ trầm cảm, chứ không phải gen gây bệnh trực tiếp. Đáng chú ý, một nhóm nhà khoa học tại Anh từng ghi nhận rằng vùng nhiễm sắc thể 3p25–26 xuất hiện với tần suất cao hơn ở các gia đình có nhiều thành viên mắc trầm cảm. Kết quả này được quan sát trên khoảng 800 gia đình, cho thấy khu vực gen này có thể đóng vai trò nhất định trong tính nhạy cảm với bệnh.

Tuy nhiên, phát hiện trên chưa đủ để khẳng định cơ chế di truyền của trầm cảm. Việc trầm cảm không tuân theo quy luật di truyền đơn gen khiến các nhà nghiên cứu vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc lý giải cách bệnh được truyền lại giữa các thế hệ.

Nói cách khác, di truyền chỉ là yếu tố nền, làm tăng nguy cơ mắc trầm cảm, chứ không phải nguyên nhân trực tiếp hay yếu tố quyết định duy nhất. Sự khởi phát của bệnh còn phụ thuộc lớn vào môi trường sống, căng thẳng tâm lý kéo dài và các sang chấn trong cuộc đời mỗi người.

Vẫn chưa xác định được gen duy nhất chịu trách nhiệm gây bệnh trầm cảm

Làm gì để giảm nguy cơ trầm cảm?

Có nhiều cách lối sống lành mạnh giúp giảm nguy cơ trầm cảm, dựa trên các nghiên cứu từ WHO, NIH và các nguồn y tế đáng tin cậy. Những biện pháp này tập trung vào hoạt động thể chất, chế độ ăn, giấc ngủ, kết nối xã hội và quản lý căng thẳng. Dưới đây là một số biện pháp giúp giảm nguy cơ trầm cảm:

• Tập thể dục thường xuyên

Tập thể dục đều đặn như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ nhanh giúp giảm nguy cơ trầm cảm bằng cách tăng cường endorphin và cải thiện tâm trạng. Các nghiên cứu khuyến nghị ít nhất 150 phút hoạt động cường độ trung bình mỗi tuần, giúp tăng khả năng chống chịu stress mà không cần thuốc. Tham gia câu lạc bộ thể thao cũng mang lại lợi ích bảo vệ mạnh mẽ.

• ​Chế độ ăn lành mạnh

Ăn nhiều trái cây, rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, cá hồi giàu omega-3 và giảm đồ ăn chế biến sẵn, đường, chất béo giúp cân bằng dinh dưỡng và giảm viêm, từ đó hạ thấp nguy cơ trầm cảm. Bổ sung magiê, axit folic, vitamin B từ chế độ ăn cải thiện tâm trạng, đặc biệt ở người lớn trẻ. Tránh chế độ ăn không nhất quán để duy trì lợi ích lâu dài.

• ​Giấc ngủ chất lượng

Ngủ 7-9 giờ mỗi đêm theo lịch cố định là yếu tố bảo vệ lớn nhất, giảm nguy cơ trầm cảm lên đến 22%, bằng cách ổn định nhịp sinh học và cải thiện phục hồi cảm xúc. Thực hành vệ sinh giấc ngủ như tránh thiết bị điện tử 2 giờ trước ngủ, không caffein 8 giờ trước và tạo môi trường yên tĩnh giúp giảm triệu chứng. Ngày ngủ ngắn hoặc ngủ ngày làm tăng rủi ro.

• ​Kết nối xã hội

Xây dựng mối quan hệ bền chặt và tham gia nhóm xã hội bảo vệ chống trầm cảm bằng cách giảm cô lập, cải thiện triệu chứng hiện tại và ngăn tái phát. Chia sẻ với người thân, tham gia câu lạc bộ tăng hỗ trợ xã hội, là yếu tố bảo vệ mạnh nhất theo nghiên cứu lớn. Giảm thời gian mạng xã hội để ưu tiên kết nối thực tế.

• ​Quản lý căng thẳng

Thực hành thiền, hít thở sâu, nghe nhạc hoặc đi dạo nắng giúp giảm stress, tăng dopamine và ngăn trầm cảm phát triển. Học từ chối, lập kế hoạch và nghỉ ngơi định kỳ tránh quá tải, kết hợp chánh niệm để tăng khả năng phục hồi. Can thiệp giáo dục tâm lý dựa trên lối sống giảm 31% nguy cơ ở nhóm rủi ro cao.

Trầm cảm di truyền có điều trị được không?

Trầm cảm, kể cả những trường hợp có liên quan đến yếu tố di truyền, vẫn có thể điều trị hiệu quả. Tuy nhiên, cho đến nay, y học chưa thể khẳng định chắc chắn rằng bệnh có thể khỏi hoàn toàn trong mọi trường hợp.

Thực tế cho thấy, mức độ đáp ứng điều trị ở mỗi người là khác nhau. Có người chỉ cần can thiệp trong một giai đoạn nhất định là các triệu chứng được cải thiện rõ rệt và ổn định lâu dài. Ngược lại, cũng có những trường hợp bệnh diễn tiến dai dẳng, cần theo dõi và điều trị kéo dài, thậm chí suốt đời.

Đáng chú ý, ngay cả khi các bệnh nhân có chung yếu tố di truyền trong cùng một gia đình, thời gian điều trị, mức độ hồi phục và nguy cơ tái phát vẫn không giống nhau. Điều này cho thấy di truyền không phải là yếu tố quyết định duy nhất đến tiên lượng bệnh.

Vì vậy, thay vì đặt nặng vấn đề “có chữa khỏi hoàn toàn hay không”, các chuyên gia thường nhấn mạnh rằng trầm cảm là bệnh có thể kiểm soát và thuyên giảm tốt nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách.

Phác đồ điều trị sẽ được cá nhân hóa dựa trên tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân, có thể bao gồm:

• Điều trị bằng thuốc chống trầm cảm.
• Liệu pháp tâm lý như CBT (liệu pháp nhận thức – hành vi), IPT (liệu pháp tương tác cá nhân).
• Hoặc kết hợp cả thuốc và trị liệu tâm lý để đạt hiệu quả tối ưu.

Có thể điều trị trầm cảm bằng sử dụng thuốc chống trầm cảm

Xem thêm:

Bệnh trầm cảm có chữa khỏi được không? Có hết hẳn không?
Bệnh trầm cảm có nguy hiểm không nếu không điều trị?

Câu hỏi thường gặp

1. Trầm cảm di truyền qua bao nhiêu đời?

Trầm cảm không di truyền theo thế hệ cố định như một số bệnh bẩm sinh. Yếu tố di truyền có thể xuất hiện ở bất kỳ thế hệ nào, nhưng không nhất thiết truyền liên tục qua nhiều đời.

2. Nếu cả bố và mẹ đều bị trầm cảm thì con có nguy cơ bao nhiêu phần trăm?

Theo ước tính:

• Nếu một người thân bậc một mắc trầm cảm thì nguy cơ tăng gấp 2–3 lần.
• Nếu cả bố và mẹ đều mắc thì nguy cơ có thể lên đến 40–50%.

Tuy nhiên, đây không phải là tỷ lệ chắc chắn mắc bệnh.

3. Con cái có nên đi xét nghiệm gen trầm cảm không?

Hiện nay, xét nghiệm gen trầm cảm chưa được khuyến cáo rộng rãi, vì:

• Không thể dự đoán chính xác khả năng mắc bệnh.
• Kết quả không thay thế được đánh giá tâm lý, lâm sàng.

Thay vào đó, nên theo dõi sức khỏe tinh thần và thăm khám khi cần.

4. Trầm cảm sau sinh có liên quan đến di truyền không?

Có. Trầm cảm sau sinh có yếu tố di truyền, đặc biệt ở phụ nữ có:

• Tiền sử trầm cảm.
• Gia đình có người mắc trầm cảm.

Ngoài ra, thay đổi nội tiết và áp lực chăm con cũng đóng vai trò lớn.

5. Có thể phòng ngừa trầm cảm từ sớm không?

Hoàn toàn có thể. Việc:

• Giáo dục kỹ năng cảm xúc.
• Tạo môi trường gia đình lành mạnh.
• Phát hiện sớm dấu hiệu trầm cảm.

Sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ khởi phát bệnh, kể cả ở người có yếu tố di truyền.

Kết luận

Bệnh trầm cảm có di truyền không? Câu trả lời là có yếu tố di truyền, nhưng không phải là yếu tố quyết định hoàn toàn. Việc có người thân mắc trầm cảm chỉ làm tăng nguy cơ, chứ không đồng nghĩa với việc bạn chắc chắn sẽ mắc bệnh. Lối sống lành mạnh, môi trường tích cực và can thiệp sớm đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa và điều trị trầm cảm. Hiểu đúng về bệnh trầm cảm có di truyền không sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe tinh thần cho bản thân và gia đình.