Trầm cảm ở trẻ em là gì? Nguyên nhân và cách nhận biết

Trầm cảm ở trẻ em là một vấn đề tâm lý nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến tâm trạng, hành vi và sự phát triển của trẻ. Trẻ mắc trầm cảm thường buồn bã kéo dài, mất hứng thú với các hoạt động yêu thích, thay đổi giấc ngủ và ăn uống. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu trầm cảm giúp cha mẹ và giáo viên can thiệp kịp thời, hạn chế tác động tiêu cực lâu dài. Nguyên nhân có thể xuất phát từ di truyền, môi trường sống, áp lực học tập hoặc các chấn thương tâm lý. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ trầm cảm ở trẻ em, cách nhận biết, chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa hiệu quả.

Trầm cảm ở trẻ em là gì?

Trầm cảm ở trẻ em là một rối loạn tâm lý phổ biến, xuất hiện khi cảm giác buồn bã kéo dài, nặng nề và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, học tập và các mối quan hệ hàng ngày. Không giống như những lúc trẻ buồn thông thường, trầm cảm là trạng thái bệnh lý cần được quan tâm và can thiệp sớm. Trẻ mắc trầm cảm có thể cảm thấy tự ti, khó giao tiếp, rối loạn giấc ngủ, thay đổi thói quen ăn uống và tự hạ thấp giá trị bản thân.

Ở mức độ nghiêm trọng, trẻ có thể xuất hiện suy nghĩ về cái chết hoặc hành vi tự hại, trong đó bé gái thường có xu hướng suy nghĩ nhiều hơn, còn bé trai có nguy cơ thực hiện hành vi tự tử cao hơn. Vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu trầm cảm và đưa trẻ đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý là bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe tinh thần và sự phát triển toàn diện của trẻ.

Trầm cảm ở trẻ em là tình trạng rối loạn tâm lý 

Phân loại các rối loạn trầm cảm ở trẻ em

Tỷ lệ trẻ em mắc trầm cảm đang ngày càng gia tăng và trẻ hóa qua các năm. Trầm cảm không chỉ ảnh hưởng đến người lớn mà trẻ em và trẻ vị thành niên cũng đều có nguy cơ mắc phải. Một số dạng trầm cảm ở trẻ em bao gồm:

1. Rối loạn trầm cảm chủ yếu
Đây là dạng trầm cảm thường gặp ở tuổi dậy thì, ít xuất hiện ở người trưởng thành. Trẻ mắc rối loạn này thường trải qua vài tuần với các biểu hiện sau:

• Luôn trong trạng thái buồn bã, suy nghĩ tiêu cực và bi quan.
• Cơ thể mệt mỏi, thiếu năng lượng, mất tập trung và không hứng thú với các hoạt động, đặc biệt là các hoạt động tập thể.
• Thay đổi khẩu vị: chán ăn hoặc ăn quá nhiều, dẫn đến biến động cân nặng nhanh chóng.
• Rối loạn giấc ngủ: khó ngủ, ngủ không sâu hoặc mất ngủ, kèm đau đầu.
• Cảm giác bị bỏ rơi, cô lập và đôi khi xuất hiện suy nghĩ về cái chết hoặc hành vi tự hại.

2. Rối loạn tâm trạng hỗn hợp
Rối loạn tâm trạng hỗn hợp thường gặp ở trẻ từ 6–10 tuổi, xuất hiện khi trẻ cảm thấy khó chịu hoặc không hài lòng kéo dài với một sự việc. Biểu hiện gồm:

• Dễ cáu gắt, phản kháng hoặc chống đối, thậm chí kích động quá mức.
• Những cơn giận có thể xuất hiện vô cớ, không hợp lý, đôi khi dẫn đến hành vi tự làm tổn thương bản thân hoặc người khác.

3. Rối loạn khí sắc
Đây là dạng trầm cảm ở trẻ em kéo dài nhiều năm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển và chất lượng cuộc sống của trẻ. Trẻ mắc rối loạn khí sắc thường có các dấu hiệu:

• Chán ăn, mệt mỏi, cơ thể thiếu năng lượng và khó ngủ.
• Tâm trạng trầm buồn, bi quan, đôi khi cảm giác tuyệt vọng với cuộc sống.
• Các biểu hiện này kéo dài liên tục, làm ảnh hưởng lớn đến học tập và sinh hoạt hằng ngày.

Nguyên nhân gây trầm cảm ở trẻ em

Trầm cảm ở trẻ em xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm di truyền, môi trường sống và tác động từ gia đình, trường học. Một số nguyên nhân phổ biến có thể kể đến:

• Áp lực học tập

Nhiều trẻ em hiện nay phải chịu áp lực từ thành tích học tập và sự so sánh của cha mẹ. Áp lực kéo dài khiến trẻ căng thẳng, mệt mỏi, lâu ngày có thể dẫn đến trầm cảm.

Áp lực học tập là nguyên nhân gây trầm cảm ở trẻ em

• Bạo lực học đường

Trẻ bị bắt nạt, trêu chọc hoặc đối xử tệ tại trường học thường có xu hướng sợ hãi, sống khép kín và ít chia sẻ với người khác, từ đó tăng nguy cơ trầm cảm.

• Môi trường gia đình thiếu hạnh phúc

Trẻ lớn lên trong gia đình thường xuyên cãi vã, thiếu yêu thương hoặc bị la mắng, chê trách dễ phát triển tâm lý tiêu cực. Ngược lại, trẻ trong môi trường gia đình hạnh phúc sẽ có nền tảng tâm lý ổn định, ít bị trầm cảm hơn.

• Bị áp đặt và thiếu tự do cá nhân

Khi trẻ thường xuyên bị can thiệp quá sâu vào sở thích, đời sống riêng tư hoặc bị ép buộc làm những điều không muốn, trẻ dễ cảm thấy bức bối, mất tự tin, từ đó hình thành tâm lý phản kháng, xa cách cha mẹ và tăng nguy cơ trầm cảm.

• Thay đổi môi trường sống

Những biến đổi về nơi học tập, nơi ở hoặc các mối quan hệ xã hội khiến trẻ khó thích nghi, dễ cảm thấy cô lập và buồn bã, kéo theo nguy cơ trầm cảm.

• Tác động từ các cú sốc tâm lý

Các sự kiện nghiêm trọng như mất người thân, ly hôn của bố mẹ, bạo lực gia đình, lạm dụng tình dục hay sa sút kết quả học tập có thể gây tổn thương tâm lý nặng nề, khiến trẻ rơi vào trạng thái khép mình, khó chia sẻ và dễ mắc trầm cảm.

• Yếu tố di truyền

Nghiên cứu cho thấy khoảng 40% trẻ mắc trầm cảm có liên quan đến yếu tố di truyền. Trẻ sinh ra trong gia đình có người thân từng bị trầm cảm có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 3 lần so với trẻ bình thường, thường xuất hiện ở giai đoạn từ 1–6 tuổi.

Xem thêm: Nguyên nhân trầm cảm của giới trẻ trong xã hội hiện đại

Dấu hiệu trầm cảm ở trẻ em

Trầm cảm ở trẻ em thường khó nhận biết vì nhiều biểu hiện có thể nhầm lẫn với những thay đổi cảm xúc hay thể chất bình thường. Tuy nhiên, những dấu hiệu điển hình giúp phụ huynh nhận biết sớm bao gồm:

• Trẻ thường xuyên cảm thấy buồn bã, vô vọng và rút lui khỏi các hoạt động xã hội.
• Khó tập trung, hay quên, kèm theo mệt mỏi, uể oải, thiếu năng lượng.
• Học tập sa sút, nhạy cảm khi nhắc đến thành tích hoặc kết quả học tập.
• Thiếu hứng thú tham gia các hoạt động tập thể, cảm giác tách biệt với bạn bè và người thân.
• Khó kiểm soát cảm xúc: dễ tức giận, cáu gắt, hay khóc hoặc la hét.
• Cảm giác tự ti, tội lỗi, luôn đánh giá bản thân thấp.
• Xu hướng suy nghĩ tiêu cực, đôi khi xuất hiện ý nghĩ về cái chết hoặc tự tử.
• Thay đổi khẩu vị: ăn ít hoặc ăn nhiều bất thường, cân nặng biến động nhanh.
• Rối loạn giấc ngủ: khó ngủ, ngủ không sâu hoặc mất ngủ, kèm theo các biểu hiện cơ thể như đau đầu, đau bụng, mỏi cơ, đau lưng.
• Nhận biết sớm các dấu hiệu này giúp cha mẹ và người chăm sóc can thiệp kịp thời, bảo vệ sức khỏe tinh thần và sự phát triển toàn diện của trẻ.

Trẻ khó tập trung, mệt mỏi khi học tập

Cách chẩn đoán trầm cảm ở trẻ em

Trầm cảm ở trẻ em thường được chẩn đoán dựa trên các triệu chứng kéo dài ít nhất 2 tuần. Hiện nay chưa có xét nghiệm cụ thể nào giúp chẩn đoán trực tiếp trầm cảm ở trẻ, nhưng bác sĩ có thể yêu cầu các kiểm tra y tế để loại trừ những bệnh lý gây ra triệu chứng tương tự, chẳng hạn như thiếu máu, động kinh, rối loạn chức năng gan hoặc thận, chấn thương, suy giáp, cường giáp, bạch cầu đơn nhân hoặc thiếu vitamin D.

Quá trình chẩn đoán thường bao gồm việc thăm khám tổng thể, đánh giá tiền sử bệnh lý, theo dõi triệu chứng, hành vi, hoạt động chức năng, cùng với các yếu tố từ gia đình, nhà trường và môi trường xã hội. Sau khi loại trừ các nguyên nhân y khoa, bác sĩ nhi khoa có thể phối hợp với chuyên gia tâm lý để đánh giá sức khỏe tâm thần của trẻ.

Sự hợp tác của cha mẹ, người chăm sóc và giáo viên là rất quan trọng trong việc nhận diện những thay đổi về tâm trạng và hành vi của trẻ, từ đó giúp bác sĩ đưa ra chẩn đoán chính xác và đề xuất phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Cách hỗ trợ và điều trị trầm cảm ở trẻ em

Trẻ bị trầm cảm cần được can thiệp và hỗ trợ sớm từ các chuyên gia tâm lý kết hợp với sự quan tâm, chăm sóc từ gia đình. Phương pháp điều trị chính gồm liệu pháp tâm lý và, trong một số trường hợp, sử dụng thuốc, nhưng khác với người lớn, trẻ rất dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường sống và thái độ của người thân.

Do đó, việc tạo ra một môi trường an toàn, thoải mái và tích cực là yếu tố then chốt giúp trẻ hồi phục. Thông thường, liệu pháp tâm lý sẽ được ưu tiên trước, và thuốc chỉ được cân nhắc khi trẻ không có dấu hiệu cải thiện.

• Liệu pháp tâm lý (CBT)

Liệu pháp nhận thức – hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) là phương pháp được sử dụng phổ biến. CBT giúp trẻ thay đổi cách suy nghĩ tiêu cực, từ đó kiểm soát hành vi theo hướng tích cực, giảm lo âu, nỗi sợ và loại bỏ những nguồn gốc gây áp lực tâm lý.

• Sử dụng thuốc

Thuốc chống trầm cảm thường được sử dụng là nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI). Loại thuốc này giúp tăng nồng độ serotonin trong não, cải thiện cảm giác hạnh phúc và cân bằng tâm trạng. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần được bác sĩ chỉ định và tính toán dựa trên tình trạng sức khỏe, tuổi tác và cân nặng của trẻ. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng thuốc hoặc thay đổi liều lượng, bởi việc này có thể dẫn đến các rối loạn nghiêm trọng, như rối loạn lưỡng cực (cơn phấn khích – trầm cảm).

Việc kết hợp liệu pháp tâm lý, thuốc (khi cần thiết) và môi trường sống tích cực từ gia đình sẽ giúp trẻ phục hồi nhanh hơn, phát triển tâm lý lành mạnh và xây dựng kỹ năng xã hội vững chắc.

Phòng ngừa trầm cảm ở trẻ em

Nhiều nguyên nhân dẫn đến trầm cảm ở trẻ em bắt nguồn từ cuộc sống hằng ngày. Cha mẹ có thể giảm nguy cơ trẻ mắc trầm cảm bằng những biện pháp thiết thực sau:

• Xây dựng lối sống lành mạnh: Khuyến khích trẻ vận động thường xuyên, tham gia thể thao để cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần.
• Phát triển kỹ năng xã hội: Giúp trẻ nhận biết và duy trì các mối quan hệ tích cực, học cách giao tiếp và hợp tác với bạn bè.
• Chọn môi trường an toàn: Đảm bảo trẻ học tập và sinh sống trong môi trường an toàn, tránh bạo lực học đường và các tác động tiêu cực.
• Cân bằng thời gian học tập và nghỉ ngơi: Điều chỉnh thời gian học, chơi và ngủ của trẻ hợp lý, tránh gây áp lực và căng thẳng kéo dài.
• Dinh dưỡng hợp lý: Cung cấp chế độ ăn đầy đủ chất, phù hợp với lứa tuổi để hỗ trợ sự phát triển thể chất và não bộ.
• Tâm sự và quan tâm: Thường xuyên trò chuyện, lắng nghe và chia sẻ cùng trẻ, giúp trẻ cảm thấy an toàn và được yêu thương.

Những thói quen này không chỉ giúp phòng ngừa trầm cảm mà còn góp phần xây dựng nền tảng sức khỏe tinh thần và thể chất vững chắc cho trẻ.

Cho trẻ vận động thường xuyên để phòng ngừa trầm cảm ở trẻ em

Xem thêm: Trầm cảm ở phụ nữ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Câu hỏi thường gặp

1. Trầm cảm ở trẻ em có chữa được không?

Trầm cảm có thể được điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Liệu pháp tâm lý kết hợp hỗ trợ từ gia đình giúp trẻ hồi phục nhanh và hạn chế tái phát.

2. Trẻ mấy tuổi có thể bị trầm cảm?

Trẻ từ 6–7 tuổi đã có thể xuất hiện triệu chứng trầm cảm. Tuy nhiên, phổ biến hơn ở độ tuổi 12–16 khi trẻ trải qua áp lực học tập và thay đổi cảm xúc mạnh mẽ.

3. Làm sao phân biệt trầm cảm và trẻ nhút nhát?

Trẻ nhút nhát có thể ít nói, rụt rè nhưng vẫn vui vẻ khi ở môi trường quen thuộc. Trầm cảm khiến trẻ mất hứng thú hoàn toàn, buồn bã kéo dài và xuất hiện các triệu chứng cơ thể kèm theo.

4. Khi nào cần đưa trẻ đến bác sĩ tâm lý?

Khi trẻ có các biểu hiện kéo dài trên 2 tuần, ảnh hưởng đến học tập, giấc ngủ, hành vi xã hội, hoặc có ý nghĩ tự hại, cần đưa trẻ đến bác sĩ tâm lý ngay.

Kết luận

Trầm cảm ở trẻ em là tình trạng sức khỏe tâm lý nghiêm trọng, ảnh hưởng đến tâm trạng, hành vi và phát triển toàn diện của trẻ. Nhận biết sớm dấu hiệu, hiểu rõ nguyên nhân và áp dụng các phương pháp hỗ trợ, điều trị hợp lý sẽ giúp trẻ vượt qua trầm cảm hiệu quả. Cha mẹ, giáo viên và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa và chăm sóc sức khỏe tinh thần cho trẻ em. Việc quan tâm đúng cách không chỉ giúp trẻ hồi phục mà còn xây dựng nền tảng tâm lý vững chắc cho tương lai.