Rối loạn lo âu xã hội là gì? Hiểu rõ để chủ động kiểm soát

Rối loạn lo âu xã hội là một dạng rối loạn khiến người mắc luôn sợ hãi, căng thẳng quá mức khi phải giao tiếp, thể hiện bản thân hoặc ở trước sự đánh giá của người khác. Tình trạng này không đơn thuần là nhút nhát, mà có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến học tập, công việc, các mối quan hệ và chất lượng cuộc sống nếu không được nhận biết và can thiệp sớm.

Trong bài viết này, Thuốc Hướng Thần sẽ cung cấp cho bạn đầy đủ thông tin về rối loạn lo âu xã hội, từ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết cho đến chẩn đoán, điều trị và cách phòng ngừa hiệu quả, giúp bạn chủ động kiểm soát tình trạng này.

Rối loạn lo âu xã hội là gì? 

Rối loạn lo âu xã hội (còn gọi là ám ảnh xã hội) là một dạng rối loạn tâm lý khiến người mắc phải cảm thấy sợ hãi quá mức khi trở thành tâm điểm chú ý của người khác. Họ thường lo lắng mình sẽ bị đánh giá, chê cười hoặc phê bình, ngay cả trong những tình huống giao tiếp rất bình thường.

Ở những người mắc rối loạn lo âu xã hội, cảm giác lo sợ không chỉ thoáng qua mà có thể kéo dài, lặp đi lặp lại, dẫn đến hành vi né tránh các hoạt động xã hội. Điều này khiến cuộc sống hàng ngày bị xáo trộn, ảnh hưởng đến học tập, công việc, các mối quan hệ và chất lượng sống nói chung.

Rối loạn lo âu xã hội được xem là một tình trạng sức khỏe tâm thần mạn tính. Tuy nhiên, với các phương pháp như liệu pháp tâm lý kết hợp dùng thuốc phù hợp, người bệnh hoàn toàn có thể cải thiện mức độ lo âu, nâng cao sự tự tin và tăng khả năng hòa nhập xã hội.

Rối loạn lo âu xã hội là nỗi sợ hãi mãnh liệt, quá mức khi ở trong các tình huống xã hội

Khi mắc chứng rối loạn lo âu xã hội, người bệnh có thể cảm thấy lo lắng dữ dội hoặc hoảng sợ trong một số tình huống cụ thể, thậm chí là trong hầu hết các hoạt động giao tiếp, chẳng hạn như:

• Giao tiếp hoặc làm quen với người lạ.
• Phát biểu, thuyết trình hay biểu diễn trước đám đông.
• Gọi điện thoại hoặc nghe điện thoại.
• Sử dụng các dịch vụ nơi công cộng.
• Nhờ người khác giúp đỡ.
• Hẹn hò hoặc trò chuyện thân mật.
• Trả lời câu hỏi trước nhiều người.
• Ăn uống khi có người xung quanh.
• Tham gia phỏng vấn học tập hoặc xin việc

Những nỗi sợ này thường vượt xa mức bình thường và khó kiểm soát, khiến người bệnh có xu hướng thu mình, né tránh xã hội nếu không được can thiệp kịp thời.

Nguyên nhân gây ra rối loạn lo âu xã hội

Tương tự nhiều rối loạn tâm thần khác, rối loạn lo âu xã hội không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà thường là kết quả của sự tương tác giữa yếu tố sinh học và môi trường sống. Một số nguyên nhân phổ biến có thể kể đến gồm:

• Yếu tố di truyền

Nhiều nghiên cứu cho thấy rối loạn lo âu xã hội có xu hướng xuất hiện nhiều hơn ở những người có người thân từng mắc các rối loạn lo âu. Điều này cho thấy yếu tố di truyền đóng vai trò nhất định. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa thể xác định chính xác mức độ ảnh hưởng của gen so với các yếu tố học hỏi và môi trường trong quá trình hình thành bệnh.

• Bất thường trong hoạt động não bộ

Amygdala (hạch hạnh nhân) là vùng não chịu trách nhiệm xử lý cảm xúc sợ hãi và phản ứng trước các mối đe dọa. Ở người mắc rối loạn lo âu xã hội, khu vực này có thể hoạt động quá mức, khiến não bộ phản ứng lo sợ mạnh mẽ hơn bình thường trước những tình huống giao tiếp xã hội, từ đó làm gia tăng cảm giác lo âu và căng thẳng.

• Yếu tố môi trường và trải nghiệm sống

Rối loạn lo âu xã hội cũng có thể hình thành từ những trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ. Các tình huống từng gây xấu hổ, bị chỉ trích, trêu chọc hoặc thất bại trước đám đông có thể khiến người bệnh hình thành nỗi sợ kéo dài. Theo thời gian, những phản ứng lo lắng này trở thành thói quen tâm lý và dẫn đến hành vi né tránh xã hội.

Dấu hiệu nhận biết rối loạn lo âu xã hội

Khi phải xuất hiện trước mặt người khác hoặc tham gia vào các tình huống giao tiếp xã hội, người mắc rối loạn lo âu xã hội thường trải qua sự kết hợp giữa triệu chứng cơ thể, phản ứng hành vi và suy nghĩ tiêu cực. Những biểu hiện này có thể khác nhau ở mỗi người, nhưng nhìn chung bao gồm:

Triệu chứng thể chất và sinh lý:

Trong các tình huống xã hội, cơ thể người bệnh có thể phản ứng mạnh mẽ với cảm giác lo sợ, dẫn đến các dấu hiệu như:

• Mặt đỏ bừng, đổ nhiều mồ hôi, run tay chân hoặc tim đập nhanh.
• Cảm giác bồn chồn, căng thẳng đến mức buồn nôn hoặc khó chịu ở dạ dày.
• Tránh giao tiếp bằng ánh mắt khi nói chuyện.
• Cơ thể trở nên cứng nhắc, thiếu tự nhiên khi đứng hoặc ngồi cạnh người khác.

Người bệnh cảm thấy căng thẳng ở những nơi đông người

Biểu hiện về suy nghĩ và cảm xúc:

Không chỉ ảnh hưởng đến cơ thể, rối loạn lo âu xã hội còn tác động mạnh đến suy nghĩ và cảm xúc của người bệnh, bao gồm:

• Luôn cảm thấy thiếu tự tin, đánh giá thấp bản thân khi ở trước người khác.
• Dễ cảm thấy xấu hổ, lúng túng dù trong những tình huống giao tiếp đơn giản.
• Đầu óc trống rỗng, khó suy nghĩ hoặc không biết nên nói gì.
• Nỗi sợ bị người khác đánh giá tiêu cực, chê bai hoặc từ chối.
• Cảm giác sợ hãi kéo dài khi phải ở gần hoặc tương tác với người khác.

Hành vi né tránh xã hội:

Do lo lắng quá mức, nhiều người có xu hướng:

• Tránh đến những nơi đông người hoặc các hoạt động xã hội.
• Hạn chế giao tiếp, thu mình và né tránh các tình huống cần tương tác.

Triệu chứng rối loạn lo âu xã hội ở trẻ em:

Ở trẻ em, rối loạn lo âu xã hội có thể biểu hiện khác so với người lớn. Trẻ thường:

• Khóc lóc, cáu gắt hoặc dễ bám lấy cha mẹ khi gặp người lạ.
• Ngại nói chuyện, không trả lời hoặc từ chối giao tiếp với người lớn và bạn bè cùng trang lứa trong các tình huống xã hội.

Phương pháp chẩn đoán rối loạn lo âu xã hội

Chẩn đoán rối loạn lo âu xã hội thường do bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý thực hiện. Quá trình này dựa trên các tiêu chuẩn chẩn đoán được nêu trong Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5) do Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ ban hành.

Theo DSM-5, người bệnh có thể được chẩn đoán rối loạn lo âu xã hội khi xuất hiện những đặc điểm sau:

• Có nỗi sợ hoặc lo lắng kéo dài trước các tình huống xã hội, bắt nguồn từ suy nghĩ rằng bản thân sẽ bị người khác đánh giá tiêu cực, chỉ trích hoặc làm xấu mặt.
• Chủ động né tránh các tình huống xã hội, hoặc nếu buộc phải tham gia thì phải chịu đựng với mức độ sợ hãi, căng thẳng rất lớn.
• Mức độ lo âu không tương xứng với tính chất của tình huống, kể cả trong những hoàn cảnh giao tiếp rất nhỏ nhặt.
• Các triệu chứng lo âu gây ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, học tập, công việc hoặc các mối quan hệ xã hội.
• Nỗi sợ hãi không thể giải thích tốt hơn bằng các nguyên nhân khác như bệnh lý cơ thể, tác dụng phụ của thuốc hoặc việc sử dụng chất gây nghiện.

Trong quá trình thăm khám, bác sĩ sẽ đánh giá mức độ phù hợp giữa triệu chứng của người bệnh với tiêu chí DSM-5, đồng thời hỏi kỹ về tiền sử bệnh, các loại thuốc đang sử dụng và tình trạng sức khỏe tổng quát để loại trừ các nguyên nhân khác.

Theo tiêu chuẩn chẩn đoán, các triệu chứng phải kéo dài ít nhất 6 tháng thì mới đủ cơ sở xác định rối loạn lo âu xã hội.

Cách điều trị rối loạn lo âu xã hội hiệu quả 

Rối loạn lo âu xã hội là một tình trạng tâm thần có thể điều trị hiệu quả nếu được can thiệp đúng cách. Tùy mức độ bệnh và tình trạng cụ thể của từng người, bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp tâm lý, dùng thuốc hoặc kết hợp cả hai nhằm kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Tâm lý trị liệu

Trong số các phương pháp tâm lý, liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) được xem là lựa chọn hàng đầu trong điều trị rối loạn lo âu xã hội.

CBT tập trung giúp người bệnh:

• Nhận diện và điều chỉnh những suy nghĩ tiêu cực, phi thực tế về bản thân và người khác.
• Thay đổi các hành vi né tránh gây bất lợi.
• Học cách đối mặt và phản ứng tích cực hơn trong các tình huống xã hội.

Quá trình trị liệu thường diễn ra qua nhiều buổi. Thông qua trao đổi, đặt câu hỏi và hướng dẫn chuyên môn, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sẽ giúp người bệnh xây dựng góc nhìn mới, từ đó tăng khả năng kiểm soát căng thẳng, lo âu và các tình huống giao tiếp khó khăn.

CBT là một trong các phương pháp điều trị rối loạn lo âu xã hội

Điều trị bằng thuốc

Trong nhiều trường hợp, thuốc được sử dụng nhằm giảm mức độ lo âu, đặc biệt khi triệu chứng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và công việc. Các nhóm thuốc thường được chỉ định bao gồm:

• SSRI (thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc): Đây là nhóm thuốc chống trầm cảm được sử dụng phổ biến trong điều trị rối loạn lo âu xã hội. Một số thuốc thường dùng gồm fluoxetine, sertraline, paroxetine, citalopram và escitalopram.
• SNRI (thuốc ức chế tái hấp thu serotonin – norepinephrine): Venlafaxine và duloxetine là những thuốc đại diện, có hiệu quả trong việc giảm lo âu kéo dài.
• Benzodiazepin: Nhóm thuốc này có tác dụng giảm lo âu nhanh nhưng thường chỉ được dùng trong thời gian ngắn do nguy cơ phụ thuộc thuốc, chẳng hạn như lorazepam hoặc alprazolam.
• Thuốc chẹn beta: Được sử dụng để kiểm soát các triệu chứng lo âu về mặt thể chất như tim đập nhanh, run tay. Propranolol hoặc metoprolol là những thuốc thường được chỉ định.

Việc sử dụng thuốc cần tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ và không tự ý dùng hoặc ngưng thuốc.

Các biện pháp hỗ trợ khác

Một số nghiên cứu đã xem xét vai trò của thảo dược hoặc các sản phẩm bổ sung trong hỗ trợ điều trị lo âu, tuy nhiên hiệu quả vẫn chưa được chứng minh rõ ràng. Do đó, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung hay thảo dược nào để đảm bảo an toàn và tránh tương tác thuốc.

Phòng ngừa rối loạn lo âu xã hội thế nào?

Rối loạn lo âu xã hội thường cần sự can thiệp từ bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý để điều trị hiệu quả. Tuy nhiên, bên cạnh phác đồ chuyên môn, người bệnh vẫn có thể chủ động áp dụng một số biện pháp hỗ trợ nhằm giảm mức độ lo âu và hạn chế diễn tiến của bệnh trong cuộc sống hằng ngày.

Một số thói quen lành mạnh có thể giúp phòng ngừa và kiểm soát lo âu xã hội gồm:

• Rèn luyện các kỹ năng thư giãn và giảm căng thẳng.
• Duy trì hoạt động thể chất hoặc tập thể dục đều đặn.
• Ngủ đủ giấc và đúng giờ.
• Xây dựng chế độ ăn uống cân đối, lành mạnh.
• Hạn chế rượu bia và đồ uống chứa caffeine.
• Từng bước tham gia các hoạt động xã hội với những người khiến bạn cảm thấy an toàn, thoải mái.

Thực hành đối mặt theo từng bước nhỏ

Việc tiếp xúc xã hội có thể gây áp lực lớn với người mắc rối loạn lo âu xã hội, vì vậy không nên ép bản thân thay đổi quá nhanh. Thay vào đó, hãy bắt đầu từ những bước đơn giản:

• Xác định những tình huống khiến bạn lo lắng nhất.
• Chia nhỏ mục tiêu và luyện tập dần dần theo ngày hoặc theo tuần.
• Bắt đầu từ các tình huống ít áp lực, quen thuộc.

Một số hoạt động có thể thực hành gồm:

• Ăn uống cùng người thân, bạn bè hoặc người quen tại nơi công cộng.
• Giao tiếp bằng mắt khi nói chuyện, mỉm cười hoặc đáp lại lời chào.
• Chủ động khen ngợi người khác một cách chân thành.
• Nhờ nhân viên hỗ trợ tìm sản phẩm khi mua sắm.
• Giúp chỉ đường cho người khác.
• Thể hiện sự quan tâm bằng cách hỏi thăm về sở thích hoặc trải nghiệm cá nhân.

Những trải nghiệm tích cực lặp đi lặp lại sẽ giúp não bộ dần giảm phản ứng sợ hãi trước các tình huống xã hội.

Người bệnh nên tham gia trò chuyện cùng bạn bè nhiều hơn

Chuẩn bị trước cho các tình huống xã hội

Đối với người mắc lo âu xã hội, việc tiếp xúc với các hoạt động thường ngày có thể là một thử thách lớn. Tuy nhiên, né tránh lâu dài có thể khiến nỗi sợ gia tăng. Việc chuẩn bị trước sẽ giúp người bệnh cảm thấy chủ động và tự tin hơn.

Một số cách chuẩn bị hiệu quả bao gồm:

• Tìm hiểu trước về các sự kiện, chủ đề thời sự để dễ mở đầu cuộc trò chuyện.
• Tập trung vào những điểm mạnh và phẩm chất tích cực của bản thân.
• Thực hiện các bài tập thư giãn như hít thở sâu, giãn cơ.
• Học và áp dụng các kỹ thuật quản lý căng thẳng.
• Đặt ra những mục tiêu thực tế, phù hợp với khả năng.
• Nhận diện trước những tình huống mà bạn lo sợ có thể xảy ra.

Khi đối mặt với nỗi lo, hãy tự nhắc nhở rằng cảm xúc tiêu cực chỉ mang tính tạm thời và bạn hoàn toàn có khả năng vượt qua. Trên thực tế, những người xung quanh thường không chú ý hoặc đánh giá khắt khe như bạn vẫn nghĩ.

Xem thêm:

Rối loạn lo âu lan tỏa: Nguyên nhân, triệu chứng thường gặp
Các loại rối loạn lo âu phổ biến và dấu hiệu nhận biết

Kết luận

Rối loạn lo âu xã hội không chỉ là sự nhút nhát thông thường mà là một rối loạn tâm lý có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống nếu không được nhận diện và can thiệp kịp thời. Việc hiểu rõ rối loạn lo âu xã hội là gì, nguyên nhân, dấu hiệu và phương pháp điều trị sẽ giúp mỗi người chủ động hơn trong việc chăm sóc sức khỏe tinh thần của bản thân và người thân. Khi được hỗ trợ đúng cách, người mắc rối loạn lo âu xã hội hoàn toàn có thể cải thiện chất lượng sống và hòa nhập xã hội tốt hơn.