Các loại rối loạn lo âu phổ biến và dấu hiệu nhận biết

Các loại rối loạn lo âu bao gồm nhiều dạng khác nhau như rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn hoảng sợ, rối loạn lo âu xã hội, rối loạn ám ảnh cưỡng chế, rối loạn stress sau sang chấn. Mỗi loại sẽ có nguyên nhân, triệu chứng và mức độ ảnh hưởng riêng nhưng điểm chung là gây lo lắng kéo dài, khó kiểm soát và làm suy giảm chất lượng cuộc sống. Bài viết này, Thuốc Hướng Thần sẽ giúp bạn phân loại chính xác các dạng rối loạn lo âu phổ biến và cách nhận biết sớm để chủ động chăm sóc sức khỏe tâm thần. 

Rối loạn lo âu là gì?

Rối loạn lo âu là một nhóm các rối loạn tâm thần đặc trưng bởi cảm giác lo lắng, căng thẳng, sợ hãi quá mức, kéo dài và khó kiểm soát, ngay cả khi không có mối đe dọa thực sự rõ ràng. Khác với lo âu thông thường (xuất hiện khi thi cử, phỏng vấn, thay đổi môi trường…), rối loạn lo âu không tự biến mất, thường kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng hoặc lâu hơn.
Về mặt y khoa, rối loạn lo âu liên quan đến sự mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh trong não như serotonin, norepinephrine, GABA, đồng thời chịu tác động từ yếu tố di truyền, môi trường sống, sang chấn tâm lý và áp lực kéo dài.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), rối loạn lo âu là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm chức năng lao động và học tập trên toàn cầu.

Rối loạn lo âu là tình trạng rối loạn tâm thần gây cảm giác lo lắng

Các loại rối loạn lo âu phổ biến nhất hiện nay

Các loại rối loạn lo âu sẽ được phân loại dựa trên đặc điểm triệu chứng, tác nhân khởi phát và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống. Sau đây là một số dạng rối loạn lo âu phổ biến nhất hiện nay.

Rối loạn lo âu lan tỏa

Rối loạn lo âu lan tỏa (GAD - Generalized Anxiety Disorder) là tình trạng lo lắng, sợ hãi quá mức, dai dẳng và khó kiểm soát về nhiều khía cạnh thường ngày như công việc, sức khỏe, tài chính, các mối quan hệ. Tình trạng này kéo dài ít nhất 6 tháng, không tập trung vào một sự kiện cụ thể nào, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống.
Triệu chứng của rối loạn lo âu lan tỏa:

• Mệt mỏi, khó tập trung.
• Căng thẳng, lo lắng quá mức.
• Căng cơ bắp.
• Khó ngủ, giấc ngủ không sâu. 

Nguyên nhân gây rối loạn lo âu lan tỏa là sự kết hợp giữa yếu tố di truyền, mất cân bằng hóa học não, trải nghiệm sống tiêu cực, tình trạng sức khỏe thể chất (bệnh mãn tính) và yếu tố tâm lý. 

Rối loạn hoảng sợ

Rối loạn hoảng sợ là một trong các loại rối loạn lo âu gây ám ảnh nhất. Bệnh đặc trưng bởi những cơn hoảng loạn đột ngột, dữ dội, xuất hiện không báo trước. Các cơn này thường đạt đỉnh trong vòng vài phút nhưng gây cảm giác sợ hãi cực độ.
Triệu chứng của rối loạn hoảng sợ:

• Tim đập nhanh.
• Đổ mồ hôi, run rẩy.
• Khó thở, chóng mặt, đau ngực, buồn nôn.
• Cảm giác sắp chết. 

Nguyên nhân gây rối loạn hoảng sợ là do yếu tố di truyền, mất cân bằng hóa học não bộ và các yếu tố môi trường như căng thẳng kéo dài, chấn thương tâm lý do lạm dụng, mất người thân và thói quen dùng chất kích thích. Từ đó khiến hệ thống báo động sợ hãi trong não hoạt động quá mức, dẫn đến các cơn hoảng loạn bất ngờ.

Rối loạn hoảng sợ là một trong các loại rối loạn lo âu đặc trưng bởi cơn hoảng loạn đột ngột

Rối loạn lo âu xã hội

Rối loạn lo âu xã hội là tình trạng sợ hãi hoặc lo lắng tột độ, dai dẳng trong các tình huống xã hội, đặc biệt là khi bị người khác quan sát, đánh giá, phê bình, dẫn đến việc né tránh các hoạt động và ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc, học tập, quan hệ. Nó khác với nhút nhát thông thường vì mức độ lo âu cao, phi lý và khó kiểm soát, gây suy giảm chức năng cuộc sống.  
Triệu chứng của rối loạn lo âu xã hội:

• Sợ bị người khác đánh giá, phê bình.
• Cảm thấy lo âu.
• Sợ người khác nhận ra mình đang lo lắng.
• Né tránh các tình huống xã hội.
• Thu mình, sống khép kín, cô lập, nói ít, chỉ nói khi bị bắt buộc.

Nguyên nhân rối loạn lo âu rất phức tạp, thường là sự kết hợp của các yếu tố di truyền, sinh hóa não bộ (mất cân bằng chất dẫn truyền thần kinh) và đặc biệt là các yếu tố môi trường như căng thẳng kéo dài, sang chấn tâm lý, áp lực công việc, gia đình, trải nghiệm tiêu cực. Mất ngủ và sử dụng chất kích thích (caffeine, rượu) cũng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng này. 

Rối loạn ám ảnh cưỡng chế

Rối loạn am ảnh cưỡng chế (OCD) là trong số các loại rối loạn lo âu có tình trạng sức khỏe tâm thần đặc trưng bởi những ám ảnh về suy nghĩ, hình ảnh, thôi thúc không mong muốn, dai dẳng gây lo âu và cưỡng chế (hành vi hoặc nghi thức lặp đi lặp lại để giảm lo âu từ ám ảnh). Các triệu chứng này tốn thời gian, gây đau khổ và ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hàng ngày, công việc, và các mối quan hệ.  
Ví dụ phổ biến:

• Ám ảnh sợ bẩn sẽ rửa tay liên tục.
• Ám ảnh sợ gây hại sẽ kiểm tra khóa cửa, bếp gas nhiều lần.
• Ám ảnh về trật tự sẽ sắp xếp đồ vật theo quy luật cứng nhắc.

Người mắc OCD nhận thức được hành vi của mình là không hợp lý nhưng không thể ngừng lại, vì nếu không thực hiện sẽ cảm thấy lo âu tăng cao.
Nguyên nhân gây rối loạn am ảnh cưỡng chế (OCD) bao gồm: sinh học (bất thường não bộ, mất cân bằng hóa chất như Serotonin), di truyền (có tiền sử gia đình), môi trường (trải nghiệm căng thẳng, sang chấn tâm lý thời thơ ấu, nhiễm trùng) và có thể do những thói quen hoặc đặc điểm tính cách nhất định (cầu toàn, lo lắng), dẫn đến những suy nghĩ ám ảnh và hành vi cưỡng chế lặp đi lặp lại để giảm lo âu. 

Rối loạn stress sau sang chấn

Rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD) là một bệnh tâm thần xảy ra sau khi trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện cực kỳ đáng sợ, đe dọa tính mạng hoặc gây tổn hại nghiêm trọng.
Triệu chứng của rối loạn stress sau sang chấn:

• Hồi tưởng, ác mộng.
• Lo âu, suy nghĩ tiêu cực.
• Cảnh giác thái quá.
• Tránh né các liên tưởng đến chấn thương.
• Khó tập trung, ngủ.

Các triệu chứng này sẽ kéo dài dai dẳng hơn 1 tháng và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hàng ngày, mặc dù sự nguy hiểm đã qua.
Rối loạn stress sau sang chấn chủ yếu do trải qua hoặc chứng kiến sự kiện kinh hoàng như chiến tranh, tai nạn, tấn công tình dục, thảm họa thiên nhiên, mất mát đột ngột gây ra. Nhưng cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác như gen di truyền, tính cách, cấu trúc não, tiền sử sức khỏe tâm thần và thiếu hỗ trợ xã hội. Không phải ai trải qua chấn thương cũng bị PTSD, mà thường là sự kết hợp của nhiều yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng phát triển phản ứng tâm lý kéo dài. 

Rối loạn stress sau sang chấn biểu hiện vời việc hồi tưởng, khó ngủ, tránh né

Các rối loạn liên quan khác 

Ngoài các loại rối loạn lo âu kể trên, còn có các dạng khác như:

• Ám ảnh sợ đặc hiệu: Nỗi sợ hãi phi lý, mãnh liệt đối với một đối tượng hoặc tình huống cụ thể như nhện, độ cao, không gian kín, máu, tiêm. 
• Rối loạn lo âu chia ly: Lo lắng quá mức khi phải xa những người gắn bó thân thiết, phổ biến ở trẻ em nhưng cũng có thể xảy ra ở người lớn. 
• Chứng câm chọn lọc: Trẻ em không thể nói ở một số tình huống xã hội nhất định như ở trường nhưng vẫn nói bình thường ở nhà. 

Xem thêm: Rối loạn lo âu là bệnh gì? nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Dấu hiệu nhận biết rối loạn lo âu

Nhận diện sớm các dấu hiệu của các loại rối loạn lo âu giúp tăng tỷ lệ phục hồi và giảm thiểu biến chứng. Các triệu chứng thường được chia làm hai nhóm chính:
Triệu chứng tâm lý:

• Lo lắng, bồn chồn, căng thẳng quá mức và khó kiểm soát. 
• Cảm giác sắp có điều tồi tệ, hoảng sợ, tuyệt vọng. 
• Dễ cáu kỉnh, bứt rứt, không thể ngồi yên. 
• Khó tập trung, suy nghĩ lan man, hoặc suy nghĩ lặp đi lặp lại về nỗi lo. 
• Nghi ngờ bản thân, thiếu tự tin. 

Triệu chứng thể chất:

• Tim mạch: Tim đập nhanh, hồi hộp, đánh trống ngực.
• Hô hấp: Thở nhanh, khó thở, cảm giác nghẹt thở.
• Thần kinh: Chóng mặt, đau đầu, run rẩy, tê/ngứa ran tay chân.
• Da: Đổ mồ hôi, tay chân lạnh.
• Cơ bắp: Căng cơ, mệt mỏi, thiếu năng lượng. 
• Mất ngủ, khó ngủ, ngủ không sâu giấc, thức giấc giữa đêm. 

Triệu chứng hành vi:

• Né tránh tình huống gây lo âu.
• Giảm hiệu suất học tập, công việc.
• Thu mình, hạn chế giao tiếp.

Nếu các dấu hiệu này kéo dài trên 2 tuần và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, bạn nên được thăm khám chuyên khoa.

Xem thêm: Các triệu chứng rối loạn lo âu: Nhận biết sớm để can thiệp kịp thời

Khi nào cần gặp bác sĩ 

Nhiều người thường chủ quan cho rằng lo âu chỉ là trạng thái tinh thần tạm thời. Tuy nhiên, bạn cần đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay nếu:

• Lo âu kéo dài và ngày càng nặng.
• Sự lo lắng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng làm việc hoặc học tập.
• Bạn cảm thấy trầm cảm, lạm dụng rượu bia hoặc chất kích thích để giải tỏa lo âu.
• Có ý nghĩ tự gây hại cho bản thân.
• Các triệu chứng thể chất (đau ngực, khó thở) xuất hiện thường xuyên.
• Không thể tự kiểm soát cảm xúc
• Đã thử thay đổi lối sống nhưng không cải thiện

Bạn nên can thiệp sớm, vì sẽ giúp tăng hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ tái phát.

Cần đi khám bác sĩ ngay khi các triệu chứng rối loạn lo âu nặng hơn

Câu hỏi thường gặp

1. Các loại rối loạn lo âu có tự khỏi không?
Rất hiếm khi các loại rối loạn lo âu tự khỏi nếu không có sự can thiệp y tế hoặc thay đổi lối sống mạnh mẽ. Việc trì hoãn điều trị có thể khiến bệnh trở thành mạn tính và dẫn đến trầm cảm.
2. Rối loạn lo âu có phải là bệnh tâm thần không?
Đúng. Rối loạn lo âu là một dạng bệnh lý tâm thần chính thức được ghi nhận trong bảng phân loại quốc tế (DSM-5 và ICD-10). Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng đây là bệnh có thể điều trị được bằng thuốc và liệu pháp tâm lý.
3. Làm sao phân biệt trầm cảm và rối loạn lo âu?
Dù thường đi kèm với nhau, nhưng lo âu thiên về sự sợ hãi và đề phòng tương lai, trong khi trầm cảm thiên về sự mất hy vọng, buồn bã và hối tiếc về quá khứ.
4. Trẻ em và thanh thiếu niên có thể bị rối loạn lo âu không?
Có. Áp lực học tập, bắt nạt học đường hoặc mâu thuẫn gia đình là những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ mắc các loại rối loạn lo âu từ rất sớm.

Kết luận 

Các loại rối loạn lo âu là nhóm bệnh lý tâm thần phổ biến, ảnh hưởng sâu rộng đến sức khỏe tinh thần và thể chất ở mọi lứa tuổi. Hiểu đúng từng dạng rối loạn lo âu, nhận biết sớm dấu hiệu và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ y tế là yếu tố then chốt giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đừng để nỗi sợ hãi ngăn cản bạn tận hưởng cuộc sống. Nếu bạn thấy mình có các dấu hiệu nêu trên, hãy tìm kiếm sự giúp đỡ từ chuyên gia ngay hôm nay để được tư vấn và điều trị kịp thời.