Nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt do đâu gây ra?

Nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt không phải do một yếu tố đơn lẻ mà hình thành từ sự kết hợp giữa di truyền, bất thường não bộ và các tác động từ môi trường sống. Hiểu rõ bệnh do đâu gây ra giúp người bệnh và gia đình nhận diện nguy cơ sớm, chủ động thăm khám và điều trị kịp thời, từ đó kiểm soát bệnh tốt hơn và hạn chế tái phát. Hãy cùng Thuốc Hướng Thần tìm hiểu qua bài viết bên dưới để hiểu rõ chi tiết nguyên nhân gây ra bệnh tâm thần phân liệt nhé.

Tâm thần phân liệt là gì?

Tâm thần phân liệt là một nhóm rối loạn tâm thần nghiêm trọng, bao gồm nhiều hội chứng có đặc điểm chung là làm rối loạn tư duy, cảm xúc, hành vi và khả năng nhận thức thực tế của người bệnh. Trong nhóm này có thể kể đến tâm thần phân liệt điển hình (thể chính thức), các rối loạn dạng phân liệt và những rối loạn loạn thần có mối liên quan chặt chẽ như rối loạn loạn thần cấp hay rối loạn phân liệt cảm xúc.

Theo thống kê dịch tễ học, tỷ lệ mắc bệnh tâm thần phân liệt vào khoảng 1% dân số, tức trung bình cứ 100 người thì có 1 người mắc bệnh. Mặc dù biểu hiện lâm sàng rất đa dạng ở từng cá nhân, nhưng điểm chung của bệnh là gây ảnh hưởng sâu sắc đến hoạt động tinh thần và nếu không được điều trị kịp thời, lâu dài có thể dẫn đến biến đổi nhân cách.

Bệnh thường khởi phát ở độ tuổi thanh thiếu niên hoặc người trưởng thành trẻ tuổi và có xu hướng tiến triển mạn tính, kéo dài suốt đời. Quá trình khởi phát có thể diễn ra đột ngột với các triệu chứng rầm rộ trong vài tuần, hoặc âm thầm tiến triển trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm trước khi được phát hiện.

Trong giai đoạn mắc bệnh, người bệnh thường dần thu mình khỏi các mối quan hệ xã hội, giảm giao tiếp, trở nên ít nói, lạnh nhạt với mọi người xung quanh và khó duy trì các hoạt động sinh hoạt, học tập hay làm việc như trước.

Tâm thần phân liệt là bệnh rối loạn tâm thần nghiêm trọng

Các nhóm nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt

Các nghiên cứu y học hiện đại cho thấy nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt mang tính đa yếu tố. Không có một nguyên nhân duy nhất gây bệnh, mà là sự tương tác giữa yếu tố bẩm sinh và tác động từ môi trường trong suốt quá trình phát triển của não bộ.

Yếu tố di truyền và sinh học

Nhiều nghiên cứu cho thấy nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt có tính chất gia đình rõ rệt. Những người có người thân ruột thịt (cha mẹ, anh chị em ruột) mắc bệnh sẽ có nguy cơ phát triển bệnh cao hơn đáng kể so với dân số chung. Cụ thể, nguy cơ này có thể tăng gấp khoảng 6 lần. Tuy nhiên, di truyền không mang tính quyết định tuyệt đối, bởi không phải tất cả những người có tiền sử gia đình đều sẽ mắc bệnh.

Mối liên quan di truyền được thể hiện rõ nhất ở các cặp song sinh cùng trứng. Nếu một người được chẩn đoán mắc tâm thần phân liệt, người còn lại có khả năng mắc bệnh lên tới trên 40%, cho thấy vai trò quan trọng của yếu tố gen nhưng đồng thời cũng phản ánh sự tham gia của các yếu tố môi trường.

Các rối loạn sinh học trong não:
Sự mất cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là dopamine, glutamate và serotonin, được xem là một trong những cơ chế sinh học nền tảng của bệnh tâm thần phân liệt. Những chất này đóng vai trò truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh, và khi hoạt động bất thường có thể dẫn đến rối loạn tư duy, cảm xúc và hành vi.

Ngoài ra, một số bằng chứng khoa học cho thấy việc tiếp xúc với virus, tình trạng suy dinh dưỡng trong thai kỳ hoặc việc sử dụng các chất gây thay đổi nhận thức (đặc biệt là cần sa) ở lứa tuổi thanh thiếu niên và đầu trưởng thành có thể làm gia tăng nguy cơ khởi phát bệnh.

Các yếu tố phơi nhiễm trước sinh:
Giai đoạn bào thai được xem là thời điểm nhạy cảm, trong đó nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tâm thần của trẻ sau này, bao gồm:

• Người mẹ mắc các bệnh nhiễm trùng trong thai kỳ.
• Bất đồng nhóm máu Rh giữa mẹ và thai nhi.
• Các biến chứng trong quá trình mang thai hoặc khi sinh.
• Tình trạng thiếu dinh dưỡng sớm của thai nhi.
• Căng thẳng tâm lý nghiêm trọng ở người mẹ, đặc biệt trong tam cá nguyệt thứ nhất và thứ hai.

Những nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt này có thể tác động đến sự phát triển não bộ của thai nhi, từ đó làm tăng nguy cơ mắc tâm thần phân liệt trong tương lai.

Bất thường cấu trúc và chức năng não

Nhiều nghiên cứu hình ảnh học não bộ cho thấy người mắc tâm thần phân liệt thường có những thay đổi nhất định về cấu trúc và chức năng não so với người bình thường. Điều này có thể liên quan đến khả năng nhận thức kém hơn, chỉ số IQ thấp hơn trung bình, rối loạn điều hòa cảm xúc, chậm phát triển tâm thần hoặc khó khăn trong việc xử lý thông tin và kiểm soát hành vi.

Bất thường cấu trúc não là nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt

Yếu tố gia đình và môi trường 

• Môi trường gia đình

Môi trường sống không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra tâm thần phân liệt, nhưng có thể trở thành yếu tố thúc đẩy bệnh khởi phát ở những người vốn đã có nguy cơ di truyền. Những cá nhân sống trong gia đình thiếu ổn định, nhiều căng thẳng hoặc xung đột kéo dài có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với những người có môi trường gia đình lành mạnh.

• Di cư và thay đổi môi trường sống

Thống kê cho thấy tỷ lệ mắc tâm thần phân liệt cao hơn ở những người nhập cư, có thể liên quan đến stress tâm lý, khó khăn thích nghi văn hóa và sự cô lập xã hội.

• Đô thị hóa

Sống tại khu vực thành thị, nơi có mật độ dân cư cao, áp lực cuộc sống lớn và ít gắn kết cộng đồng, cũng được ghi nhận là làm tăng nguy cơ phát triển bệnh tâm thần phân liệt.

• Sử dụng chất kích thích

Việc lạm dụng cần sa hoặc các chất gây nghiện khác, đặc biệt trong giai đoạn não bộ chưa hoàn thiện, có liên quan chặt chẽ đến nguy cơ xuất hiện các triệu chứng loạn thần. Thực tế cho thấy người mắc tâm thần phân liệt có tỷ lệ sử dụng cần sa cao hơn đáng kể so với dân số chung.

Xem thêm: Các giai đoạn của tâm thần phân liệt theo tiến triển bệnh

Ai có nguy cơ cao mắc bệnh tâm thần phân liệt?

Về mặt lý thuyết, bất kỳ ai cũng có thể mắc bệnh tâm thần phân liệt. Tuy nhiên, bệnh có xu hướng khởi phát nhiều hơn ở nhóm người trẻ, đặc biệt trong độ tuổi từ 15 đến 35 – giai đoạn não bộ và tâm lý còn đang hoàn thiện và dễ bị tác động bởi các yếu tố bên trong lẫn bên ngoài.

Các yếu tố làm gia tăng nguy cơ tâm thần phân liệt

Một số yếu tố đã được khoa học ghi nhận có liên quan mật thiết đến nguy cơ phát triển bệnh tâm thần phân liệt, bao gồm:

• Tiền sử gia đình: Những người có cha mẹ, anh chị em ruột từng mắc tâm thần phân liệt hoặc các rối loạn loạn thần có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với dân số chung.
• Ảnh hưởng trong thai kỳ và khi sinh: Các biến cố xảy ra trong giai đoạn mang thai hoặc lúc sinh nở, chẳng hạn như thai nhi bị suy dinh dưỡng, người mẹ tiếp xúc với độc chất, nhiễm virus hoặc gặp biến chứng sản khoa, có thể làm gián đoạn quá trình phát triển não bộ, từ đó làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần về sau.
• Sử dụng chất tác động đến thần kinh sớm: Việc dùng các chất gây thay đổi nhận thức, đặc biệt là trong giai đoạn vị thành niên và đầu tuổi trưởng thành, khi não bộ chưa phát triển hoàn chỉnh, được xem là yếu tố nguy cơ quan trọng, có thể kích hoạt các biểu hiện loạn thần ở người có sẵn yếu tố nhạy cảm.

Triệu chứng của bệnh tâm thần phân liệt

Bên cạnh hiểu rõ các nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt thì còn phải nhận biết rõ về dấu hiệu. Các triệu chứng của tâm thần phân liệt rất đa dạng và thường được chia thành ba nhóm chính:

Triệu chứng dương tính:

• Hoang tưởng: Niềm tin sai lầm, không phù hợp với thực tế (ví dụ: bị truy hại, bị kiểm soát). 
• Ảo giác: Cảm nhận sự vật không có thật (nghe thấy giọng nói, nhìn thấy hình ảnh, ngửi thấy mùi...). 
• Suy nghĩ, lời nói vô tổ chức: Khó diễn đạt suy nghĩ, nói lung tung, không mạch lạc, hoặc nhảy từ chủ đề này sang chủ đề khác. 
• Hành vi vận động bất thường: Hành động kỳ quặc, lặp đi lặp lại, hoặc trong tình trạng căng trương lực.

Triệu chứng âm tính:

• Cảm xúc phẳng lặng: Ít biểu lộ cảm xúc hoặc phản ứng cảm xúc không phù hợp (cười khi buồn, khóc khi vui). 
• Mất hứng thú: Giảm nói, thiếu động lực, khó bắt đầu hoặc duy trì hoạt động. 
• Rút lui xã hội: Tránh tiếp xúc, xa lánh bạn bè, gia đình. 

Triệu chứng nhận thức:
Khó khăn trong việc xử lý thông tin, tập trung, ghi nhớ và giải quyết vấn đề. 

Triệu chứng của bệnh tâm thần phân liệt rất đa dạng 

Xem thêm: Dấu hiệu tâm thần phân liệt giúp nhận biết sớm bệnh

Khi nào cần đi khám bác sĩ

Người bệnh hoặc gia đình nên đưa người nghi ngờ mắc tâm thần phân liệt đi khám chuyên khoa tâm thần khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Nghe thấy tiếng nói không có thật.
• Tin tưởng mạnh mẽ vào những ý nghĩ phi thực tế.
• Hành vi, lời nói kỳ lạ, khó hiểu.
• Thu mình, xa lánh gia đình và xã hội.
• Suy giảm rõ rệt khả năng học tập, làm việc.

Việc thăm khám sớm giúp xác định chính xác nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, hạn chế biến chứng lâu dài.

Câu hỏi thường gặp

1. Tâm thần phân liệt có chữa được không?

Hiện nay chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn 100%, nhưng nếu tuân thủ lộ trình dùng thuốc và trị liệu tâm lý, người bệnh có thể kiểm soát triệu chứng và chung sống hòa bình với bệnh.

2. Tâm thần phân liệt có nguy hiểm không?

Nếu không điều trị, bệnh có thể gây suy giảm nghiêm trọng chức năng sống, tăng nguy cơ tái phát và biến chứng. Tuy nhiên, khi được điều trị đúng cách, mức độ nguy hiểm sẽ giảm đáng kể.

3. Tâm thần phân liệt có di truyền không?

Có. Di truyền là một trong những nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt quan trọng nhất, nhưng không phải cứ có gen là sẽ phát bệnh.

4. Tâm thần phân liệt có đi làm được không?

Nhiều người bệnh sau khi ổn định nhờ thuốc vẫn có thể làm những công việc phù hợp, ít áp lực và được sự hỗ trợ từ đồng nghiệp, gia đình.

5. Tâm thần phân liệt có phải do stress không?

Stress không trực tiếp gây bệnh nhưng là yếu tố thúc đẩy khiến bệnh bùng phát ở những người có nguy cơ cao.

Kết luận

Nguyên nhân bệnh tâm thần phân liệt là sự kết hợp phức tạp giữa di truyền, bất thường sinh học não bộ và các yếu tố môi trường, tâm lý xã hội. Việc hiểu đúng nguyên nhân giúp loại bỏ những định kiến sai lầm, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện sớm và điều trị bệnh. Nếu có nghi ngờ hoặc dấu hiệu bất thường, người bệnh nên được thăm khám chuyên khoa càng sớm càng tốt để đạt tiên lượng tốt nhất.