Các phương pháp chẩn đoán rối loạn lo âu hiện nay

Chẩn đoán rối loạn lo âu là quá trình bác sĩ chuyên khoa đánh giá triệu chứng tâm lý, hành vi và thể chất của người bệnh, kết hợp với các tiêu chuẩn y khoa và xét nghiệm cần thiết nhằm xác định chính xác tình trạng lo âu bệnh lý. Việc chẩn đoán đúng giúp phân biệt rối loạn lo âu với lo lắng thông thường hoặc các bệnh lý khác, từ đó xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, an toàn và hiệu quả lâu dài. 

Trong bài viết này, Thuốc Hướng Thần sẽ giúp bạn hiểu rõ khi nào cần chẩn đoán rối loạn lo âu, các phương pháp chẩn đoán hiện nay, quy trình chuẩn y khoa và hướng điều trị hiệu quả, từ đó chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe tâm thần của bản thân và gia đình.

Khi nào cần thực hiện chẩn đoán rối loạn lo âu?

Rối loạn lo âu không chỉ là cảm giác lo lắng thông thường mà là một tình trạng bệnh lý có thể kéo dài và tái phát nếu không được chẩn đoán, can thiệp kịp thời. Nhận biết đúng thời điểm cần chẩn đoán rối loạn lo âu sẽ giúp người bệnh tránh được nhiều hệ lụy nghiêm trọng.

Những dấu hiệu cảnh báo sớm:

Bạn nên cân nhắc thực hiện chẩn đoán rối loạn lo âu khi xuất hiện một hoặc nhiều biểu hiện sau:

• Cảm giác lo lắng, căng thẳng kéo dài trên 6 tháng, khó kiểm soát.
• Sợ hãi quá mức trước những tình huống bình thường.
• Tim đập nhanh, hồi hộp, run tay chân, đổ mồ hôi.
• Khó ngủ, ngủ không sâu giấc, hay thức giấc giữa đêm.
• Khó tập trung, dễ cáu gắt, mệt mỏi kéo dài.

Khi các triệu chứng rối loạn lo âu kéo dài trên 6 tháng khó kiểm soát thì nên đi khám

Khi triệu chứng ảnh hưởng đến cuộc sống:

Nếu lo âu bắt đầu:

• Làm giảm hiệu suất học tập, công việc.
• Gây né tránh giao tiếp xã hội.
• Ảnh hưởng đến các mối quan hệ cá nhân.
• Khiến người bệnh lệ thuộc vào thuốc an thần hoặc rượu bia.

Đây là thời điểm cần chẩn đoán rối loạn lo âu bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần, tâm lý.

Phương pháp chẩn đoán rối loạn lo âu

Hiện nay, chẩn đoán rối loạn lo âu được thực hiện dựa trên sự kết hợp giữa chẩn đoán lâm sàng và chẩn đoán cận lâm sàng, đảm bảo độ chính xác và loại trừ các nguyên nhân thực thể khác.

Chẩn đoán lâm sàng

Rối loạn lo âu lan tỏa thường được bác sĩ chuyên khoa tâm thần xác định dựa trên tiêu chuẩn DSM-IV-TR, với các đặc điểm đặc trưng:

• Người bệnh xuất hiện cảm giác lo âu và căng thẳng quá mức, kéo dài liên tục tối thiểu 6 tháng, xoay quanh nhiều vấn đề trong cuộc sống như học tập, công việc, tài chính hoặc các mối quan hệ xã hội.
• Khó hoặc không thể kiểm soát được trạng thái lo lắng dù không có mối nguy hiểm cụ thể.
• Lo âu đi kèm ít nhất 3 trong 6 triệu chứng ở người trưởng thành, hoặc ít nhất 1 triệu chứng ở trẻ em.

Các triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Dễ mệt mỏi, suy giảm khả năng tập trung.
• Cảm giác căng thẳng, bồn chồn, lo lắng thường xuyên.
• Dễ cáu gắt, nhạy cảm.
• Căng cơ kéo dài.
• Rối loạn giấc ngủ (khó ngủ, ngủ không sâu giấc).
• Cảm giác kích thích hoặc hồi hộp liên tục.

Một điểm quan trọng trong chẩn đoán là mức độ lo âu không gây suy giảm nghiêm trọng chức năng xã hội, công việc hoặc sinh hoạt hằng ngày. Đây chính là cơ sở giúp bác sĩ phân biệt rối loạn lo âu lan tỏa với trầm cảm và một số rối loạn tâm thần khác.

Chẩn đoán rối loạn lo âu với phương pháp lâm sàng

Chẩn đoán cận lâm sàng

Bên cạnh đánh giá lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm cận lâm sàng nhằm loại trừ bệnh lý thực thể hoặc phát hiện những vấn đề sức khỏe đi kèm. Các kiểm tra thường bao gồm:

• Xét nghiệm cơ bản: công thức máu (CTM), phân tích nước tiểu.
• Xét nghiệm sinh hóa: đường huyết, ure, creatinin, men gan (SGOT, SGPT), điện tâm đồ (ECG).
• Đánh giá tâm lý: sử dụng các thang đo chuyên biệt như thang điểm Hamilton để xác định mức độ lo âu.

Trong một số trường hợp cần thiết, người bệnh có thể được chỉ định thêm các xét nghiệm chuyên sâu nhằm loại trừ nguyên nhân thực thể như:

• Chụp MRI hoặc CT sọ não
• Siêu âm tuyến giáp, xét nghiệm hormone tuyến giáp
• X-quang tim phổi, siêu âm ổ bụng
• Điện não đồ, lưu huyết não hoặc các xét nghiệm chuyên khoa khác

Việc kết hợp đầy đủ giữa chẩn đoán lâm sàng và cận lâm sàng giúp bác sĩ xác định chính xác tình trạng rối loạn lo âu, từ đó xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp, an toàn và hiệu quả cho từng người bệnh.

Quy trình chẩn đoán rối loạn lo âu chuẩn y khoa

Một quy trình chẩn đoán rối loạn lo âu bài bản thường bao gồm các bước sau:

1. Đánh giá triệu chứng: Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng tâm lý (lo lắng, sợ hãi, khó tập trung, cáu kỉnh) và thể chất (tim đập nhanh, run rẩy, đổ mồ hôi, khó thở, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ).
2. Xác định thời gian và mức độ: Lo âu phải kéo dài (thường ≥ 6 tháng đối với rối loạn lo âu lan tỏa), khó kiểm soát và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống.
3. Loại trừ nguyên nhân khác: Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu (tuyến giáp, đường huyết), điện tâm đồ (ECG) để loại trừ các bệnh lý thực thể có triệu chứng tương tự (ví dụ: cường giáp).
4. Khám tâm thần và sử dụng thang đo: Đánh giá cảm xúc, tư duy, hành vi và sử dụng các công cụ sàng lọc như thang đo lo âu (GAD-7).
5. Phân loại loại rối loạn lo âu: Dựa trên các tiêu chí cụ thể, chẩn đoán có thể là Rối loạn lo âu lan tỏa (GAD), Rối loạn lo âu xã hội, Rối loạn hoảng sợ, Ám ảnh sợ cụ thể, Rối loạn lo âu bệnh tật (trước đây gọi là chứng sợ bệnh tật). 

Cách điều trị rối loạn lo âu hiệu quả

Phác đồ điều trị rối loạn lo âu không áp dụng theo một khuôn mẫu cố định mà được cá nhân hóa dựa trên mức độ bệnh, khả năng đáp ứng điều trị và yếu tố tâm lý – xã hội của từng người bệnh. Mục tiêu chính là kiểm soát lo âu, cải thiện chất lượng sống và ngăn ngừa nguy cơ tái phát về lâu dài.

Hiện nay, phương pháp điều trị rối loạn lo âu được đánh giá hiệu quả nhất là kết hợp giữa điều trị bằng thuốc và can thiệp tâm lý.

Điều trị bằng thuốc

Việc sử dụng thuốc trong phác đồ điều trị rối loạn lo âu nhằm giảm cảm giác lo lắng quá mức, ổn định tâm trạng và cải thiện các triệu chứng cơ thể do rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) gây ra. Các nhóm thuốc thường được chỉ định bao gồm:

• Thuốc kháng lo âu

Nhóm Benzodiazepine có tác dụng an thần, giảm lo âu nhanh như: Diazepam, Lorazepam, Alprazolam, Bromazepam.

Nhóm Non-benzodiazepine như: Zopiclone, Etifoxine HCL, Sedanxio – giúp giảm lo âu nhưng hạn chế nguy cơ phụ thuộc thuốc hơn.

• Thuốc kháng histamin

Thường dùng Hydroxyzine với tác dụng an thần nhẹ, hỗ trợ giảm lo âu và cải thiện giấc ngủ.

• Thuốc chống trầm cảm

Bao gồm các nhóm TCA và SSRI/SNRI như: Amitriptyline, Imipramine, Paroxetine, Fluoxetine, Fluvoxamine, Citalopram, Sertraline, Escitalopram, Venlafaxine, Mirtazapine.

Đây là nhóm thuốc nền tảng trong điều trị rối loạn lo âu kéo dài.

• Các thuốc hỗ trợ khác

Thuốc bảo vệ gan, tăng cường chức năng nhận thức, nuôi dưỡng tế bào thần kinh, thuốc ức chế beta giúp kiểm soát triệu chứng tim mạch do lo âu.

Lưu ý: Việc sử dụng thuốc cần được theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa để hạn chế tác dụng phụ và nguy cơ lệ thuộc thuốc.

Điều trị bệnh rối loạn lo âu bằng thuốc 

Liệu pháp tâm lý

Liệu pháp tâm lý giữ vai trò then chốt và lâu dài trong phác đồ điều trị rối loạn lo âu. Phương pháp này giúp người bệnh nhận diện đúng nguyên nhân gây lo âu, điều chỉnh suy nghĩ sai lệch và học cách kiểm soát cảm xúc một cách bền vững.

Các hình thức trị liệu tâm lý thường được áp dụng gồm:

• Liệu pháp giải thích – giáo dục tâm lý.
• Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT).
• Liệu pháp gia đình.
• Liệu pháp thư giãn và luyện tập kiểm soát căng thẳng.

Vận động trị liệu giúp cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần,

Thời gian điều trị rối loạn lo âu

Thời gian điều trị rối loạn lo âu không giống nhau ở mỗi người, có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm tùy mức độ bệnh và đáp ứng điều trị. Sau khi triệu chứng được kiểm soát ổn định, người bệnh thường cần duy trì điều trị thêm ít nhất 6 tháng để giảm nguy cơ tái phát.

Đối với những trường hợp có nguy cơ tái phát cao, bệnh nhân có thể cần điều trị kéo dài hoặc theo dõi liên tục trong nhiều năm nhằm duy trì sự ổn định tâm lý lâu dài.

Một số lưu ý quan trọng khi chẩn đoán

Sau đây là một số lưu ý khi chẩn đoán rối loạn lo âu: 

• Không tự chẩn đoán dựa trên thông tin trên mạng.
• Không so sánh triệu chứng của mình với người khác.
• Trung thực khi trao đổi với bác sĩ.
• Tái khám đúng lịch để đánh giá lại chẩn đoán rối lo âu nếu cần.

Chẩn đoán sớm giúp rút ngắn thời gian điều trị và cải thiện chất lượng cuộc sống rõ rệt.

Xem thêm: 

Các triệu chứng rối loạn lo âu: Nhận biết sớm để can thiệp kịp thời

Nguyên nhân bệnh rối loạn lo âu bạn nên biết sớm

Kết luận 

Chẩn đoán rối loạn lo âu là bước then chốt giúp xác định chính xác tình trạng tâm lý, phân loại bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Với sự kết hợp giữa chẩn đoán lâm sàng, cận lâm sàng và quy trình chuẩn y khoa, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt rối loạn lo âu nếu được phát hiện sớm. Đừng ngần ngại tìm đến chuyên gia khi các triệu chứng lo âu kéo dài, bởi sức khỏe tinh thần cũng quan trọng không kém sức khỏe thể chất.